Lidstaten moeten hun best doen - maar zijn niet verplicht tot concrete resultaten.

Marit Nubé 9 april 2026

Kabinet verhoogt natuurdoelen boven EU-eis, terwijl onderbouwing ontbreekt

Het kabinet werkt aan een Natuurplan dat veel verder gaat dan Europa vraagt. Honderduizenden hectares extra natuur zijn nodig, zo staat in de concepttekst. Maar hoe slecht is het eigenlijk gesteld met de Nederlandse natuur? En wie controleert dat? De onderbouwing blijkt nauwelijks te vinden.

Ergens op een ministerie worden op dit moment de laatste puntjes op de i gezet. Ambtenaren van vijf departementen - Landbouw, Volkshuisvesting, Infrastructuur, Economische Zaken én Defensie - werken samen aan het Nederlandse Natuurplan. Dat plan moet voor 1 september 2027 naar Brussel. Het is een verplichting vanuit de Europese Natuurherstelverordening. Maar wie het concept leest, merkt al snel: Nederland gaat veel verder dan Europa vraagt.

Een kwart van alle landbouwgrond
De kern van het plan is simpel en tegelijk ingrijpend. Voor het huisvesten van kwetsbare planten- en diersoorten is 450.000 tot 850.000 hectare extra grond nodig. Dat staat met zoveel woorden in de concepttekst.

Ter vergelijking: het totale Nederlandse landbouwareaal beslaat zo'n 1,845 miljoen hectare. Minimaal een kwart daarvan moet straks worden ingezet voor natuur. De grond moet komen van bufferzones rondom bestaande natuurgebieden, van landschapselementen op boerenland, en van groen rond steden. In dat laatste geval wordt ook aan landbouwgrond aan de stadsrand gedacht.

De Europese afspraak is dat 30 procent van het land beschermde natuur moet zijn. Na voltooiing van het Natuur Netwerk Nederland in 2027 zit ons land al op ongeveer 26 procent. Het concept-Natuurplan koerst af op 40 procent. Andere lidstaten mogen in hun plan rekening houden met hun specifieke omstandigheden, zoals bevolkingsdichtheid. Nederland doet dat niet.

Harder dan Europa eist
Dat Nederland de lat hoog legt, blijkt ook uit de juridische insteek. Europa koos bij de Natuurherstelverordening bewust voor een inspanningsverplichting. Lidstaten moeten hun best doen - maar zijn niet verplicht tot concrete resultaten.

Het Nederlandse concept-Natuurplan slaat een andere weg in. Het spreekt niet van inspanningsverplichtingen, maar van resultaatverplichtingen. Er komen harde doelen voor weide- en akkervogels, wilde bijen, zweefvliegen, dag- en nachtvlinders. Worden die doelen niet gehaald? Dan kunnen daar juridische gevolgen aan vastzitten.

Dat raakt ook gebieden die tot nu toe een lichter beschermingsregime kenden. Habitattypen worden voortaan niet meer alleen beschermd in Natura 2000-gebieden, maar ook in het Natuur Netwerk Nederland. "Het huidige regime op NNN-gebieden biedt onvoldoende basis voor het voorkomen van significante verslechtering," zo staat in de concepttekst. Dezelfde strenge stikstofregels die nu gelden voor Natura 2000 dreigen straks ook te gelden voor het NNN.

Eén uitzondering is er: energieprojecten. Die worden ontzien. Windparken en zonneweiden hoeven niet te worden getoetst op minder schadelijke alternatieven voor de natuur. Dat geldt wél voor boeren.

Een alarmerende rapportage zonder open data
De vraag is: is al die extra ambitie eigenlijk nodig? En waarop is die gebaseerd? Het concept-Natuurplan verwijst naar een recente rapportage die Nederland eind 2024 naar Brussel stuurde. Die laat een somber beeld zien. Van 52 habitattypen verslechteren er 28. En dat is opmerkelijk, want tot 2019 stond de Nederlandse natuur er een stuk beter voor.

Onderzoeksplatform Staf probeerde te achterhalen hoe die dramatische conclusies tot stand zijn gekomen. Dat bleek vrijwel onmogelijk. De beoordelingsmeetlat - de maatstaf waarmee de staat van de natuur is gemeten - is niet beschikbaar. Het ministerie van Landbouw belooft die "in de loop van 2026" online te zetten. De onderliggende gegevens, afkomstig uit het Landelijk Meetnet Flora, zijn evenmin publiek toegankelijk. "De LMF-gegevens zijn niet rechtstreeks publiek beschikbaar," aldus het ministerie.

Twee alternatieve bronnen werden aangedragen. Maar ook die bieden geen uitkomst. De Nationale Databank Flora en Fauna schermt juist de gegevens over zeldzame soorten gedeeltelijk af - om die soorten te beschermen, zo luidt de redenering. En het Compendium voor de Leefomgeving rapporteert over soortenrijkdom in het algemeen, niet over individuele soorten. Controle is daarmee feitelijk niet mogelijk.

Strengere meetlat dan de buren
Ondertussen rijst een tweede vraag: meet Nederland überhaupt wel op dezelfde manier als andere landen? Voor het beoordelen van de kwaliteit van een natuurgebied wordt gekeken naar welke soorten er voorkomen. Hoe meer soorten op de lijst aanwezig zijn, hoe beter de score. Tot voor kort werkte Nederland met een landelijke lijst van zo'n 400 typische soorten. Dat waren voornamelijk planten, mossen en vlinders.

Rond 2020 besloten provincies de eisen aan te scherpen. Per Natura 2000-gebied kwamen er lijsten van gemiddeld 100 tot 200 soorten. Minimaal 60% daarvan moet aanwezig zijn voor een goede score. Daarna gingen provincies nog verder. De landelijke soortenlijst telt nu bijna 1.000 soorten. Per gebied staan er 250 tot 500 soorten op. Opvallend detail: een deel van die soorten komt momenteel helemaal niet in Nederland voor.

Een vergelijking met Duitsland maakt het verschil pijnlijk duidelijk. Voor droge heide hanteert Nederland een lijst van 26 soorten, waarvan 17 zeldzaam. Duitsland - de deelstaat Noordrijn-Westfalen, direct grenzend aan Nederland - werkt met 25 soorten, maar dan 15 algemene en slechts 9 zeldzame. In Duitsland is een gebied al van goede kwaliteit als er 6 van die soorten voorkomen. Oftewel: zou Nederland de Duitse meetlat hanteren, dan zou de heide er naar alle waarschijnlijkheid uitstekend voor staan.

De vraag die Staf stelde aan uitvoeringsorganisatie BIJ12 - houden provincies vast aan de eis dat 60 procent van die sterk uitgebreide soortenlijst aanwezig moet zijn? - bleef vooralsnog onbeantwoord. BIJ12 liet weten de vragen "niet op korte termijn" te kunnen beantwoorden.

Boer betaalt de rekening
Het geld voor dit alles moet komen uit het Stikstoffonds. Daarin zit 20 miljard euro, gereserveerd voor de aanpak van de stikstofcrisis. De opstellers van het concept-Natuurplan willen dat pot gebruiken voor de uitvoering van het Natuurplan.

Voor de agrarische sector is de richting helder. Extra natuur betekent minder landbouwgrond. Strengere regels voor het NNN betekenen meer juridische druk op boeren in de buurt van natuurgebieden. En ambitieuze resultaatverplichtingen - zonder dat de onderbouwing voor iedereen controleerbaar is - betekenen dat het fundament van het beleid moeilijk te betwisten is. De concepttekst is nog geen vastgesteld beleid. Maar de richting is gezet. En de boer staat al aan de zijlijn te kijken.

NieuwRechts