hoe een elektriciteitsnet werkt, hoe het kan falen en waarom een ​​ingenieur uit een veiligheidskritische sector zich zorgen maakt over ons netwerk.

12-10-2026

Groot-Brittannië stevent af op stroomuitval

Volgens energie-expert Richard Lyon stevent Groot-Brittannië af op stroomuitval vanwege de overmatige afhankelijkheid van hernieuwbare energiebronnen. Hij legt uit hoe het Britse elektriciteitsnet werkt en waarom Net Zero het kwetsbaar maakt voor ernstige storingen.

Door Richard Lyon.

Deze week publiceerde The Scotsman een artikel van mij waarin ik de vraag stelde of het Britse elektriciteitsnet de veiligheidstest zou doorstaan ​​die elk olieplatform in de Noordzee moet doorstaan ​​voordat het in gebruik kan worden genomen. Dit is de achtergrond van dat artikel: hoe een elektriciteitsnet werkt, hoe het kan falen en waarom een ​​ingenieur uit een veiligheidskritische sector zich zorgen maakt over ons netwerk.

Een elektriciteitsnet moet op elk moment precies evenveel elektriciteit opwekken als het verbruikt, omdat draden vrijwel niets opslaan. Ingenieurs houden twee meters in de gaten om te zien of het net goed functioneert.

Het eerste aspect is de frequentie: de puls van de wisselstroom, 50 keer per seconde in Groot-Brittannië. Die is overal op het aangesloten netwerk hetzelfde. Die gedeelde puls is wat een netwerk definieert: niet alles is met elkaar verbonden, maar alles werkt synchroon. Produceert er minder dan de consument verbruikt, dan vertraagt ​​het hele netwerk; produceert er meer, dan versnelt het.

De tweede factor is spanning, die werkt als druk in een waterleiding. Deze verschilt van plaats tot plaats en kan alleen worden gecorrigeerd met apparatuur in de buurt.

Beide wijzerplaten moeten binnen strikte grenzen blijven om de machines te beschermen. Turbines in energiecentrales zijn ontworpen om op één snelheid te draaien, en draaien op een andere snelheid zorgt voor slijtage. Te hoge spanning beschadigt de isolatie van kabels en apparatuur, en te lage spanning zorgt ervoor dat motoren oververhitten. Buiten deze grenzen schakelen machines zichzelf uit om zichzelf te beschermen, meestal juist wanneer het elektriciteitsnet ze het hardst nodig heeft.

Drie banen die gratis werden aangeboden

Al een eeuw lang bedienen de grote, draaiende generatoren in kolen-, gas-, kern- en waterkrachtcentrales beide functies. Naast het opwekken van energie, vervullen ze elk nog drie andere taken, die in de prijs zijn inbegrepen.

De zware, draaiende massa werkt als een vliegwiel: wanneer een ander station uitvalt, biedt het weerstand tegen de vertraging en wint het seconden om de reserve te laten arriveren. Ingenieurs noemen dit inertie.

Wanneer bliksem of een omgevallen boom kortsluiting veroorzaakt, produceert een draaiende generator een stroomstoot die vele malen hoger is dan de normale stroomsterkte, rechtstreeks vanuit de natuurkunde. Die stroomstoot is het alarmsignaal dat de automatische schakelaars van het elektriciteitsnet vertelt welke beschadigde lijn moet worden uitgeschakeld.

En de regelaars ervan verhogen of verlagen de lokale spanning om deze binnen het gewenste bereik te houden.

Windenergie, zonne-energie, batterijen en de kabels naar Europa worden met elkaar verbonden via vermogenselektronica, omvormers genaamd. De meeste omvormers die tegenwoordig in gebruik zijn, voegen geen inertie toe. Hun elektronica beperkt de kortsluitstroom tot dicht bij de normale output, omdat een hogere stroomsterkte ze zou doorbranden. En ze helpen alleen de spanning te handhaven als ze daarvoor ontworpen en geprogrammeerd zijn. Vervang een tankstation door een zonnepark met hetzelfde vermogen en het alarm daalt tot een fractie, en de schakelaars kunnen moeite hebben om te bepalen welke lijn moet worden afgesneden voordat de storing zich verspreidt.

Hoe netwerken falen

Elektriciteitsnetten worden beheerd volgens een regel die ingenieurs N-1 noemen, uitgesproken als ‘N min één’: het net moet bestand zijn tegen het uitvallen van één enkele energiecentrale of leiding zonder dat iemand zonder stroom komt te zitten. Groot-Brittannië lijkt deze regel op 23 juni, tijdens een hittegolf, te hebben overtreden. En zelfs als de regel wel geldt, ontstaan ​​er problemen wanneer meerdere onderdelen tegelijk uitvallen.

Elke machine die de verbinding verbreekt, geeft zijn belasting door aan wat er overblijft. Als de overgebleven machines bijna aan hun limiet zitten, vallen ook die uit. Het onderzoek naar de stroomstoring in Noord-Amerika in 2003 stelde het onomwonden: een kettingreactie “kan niet meer worden gestopt door menselijk ingrijpen zodra deze op gang is gekomen”.

De laatste verdedigingslinie is om automatisch groepen klanten af ​​te sluiten, waarbij sommigen worden opgeofferd om de rest te redden. Op 9 augustus 2019 sloeg de bliksem in een hoogspanningsleiding in Groot-Brittannië, waardoor een windmolenpark op zee en een tankstation uitvielen. Ongeveer een miljoen klanten zaten zonder stroom, maar binnen 45 minuten was alles weer terug. Het elektriciteitsnet hield stand. Dat was een gecontroleerde stroomonderbreking, geen volledige stroomuitval.

Spanje werd op 28 april 2025 getroffen door een stroomstoring. Het was een rustige, zonnige dag met een lage vraag naar elektriciteit, waardoor de spanning opliep door de geringe belasting van de elektriciteitsleidingen. Er waren te weinig conventionele centrales in bedrijf om de spanning te verlagen, en sommige daarvan vielen zelfs uit. Naarmate de spanning steeg, vielen de generatoren één voor één uit, waardoor de spanning steeds verder opliep. Het afschakelen van klanten maakte de situatie nog erger, omdat minder belasting een nog hogere spanning betekende. Ongeveer 27 seconden na de eerste grote stroomstoring zaten Spanje en Portugal in het donker.

Waarom Net Zero dit moeilijker maakt

Netto nul betekent dat de machines die alle drie de taken uitvoerden, worden gesloten en vervangen door machines die er weinig of geen uitvoeren. Elke functie die bij een kolen-, gas- of kerncentrale hoorde, moet nu opnieuw worden aangeschaft of weggelaten.

Groot-Brittannië doet beide. NESO, de beheerder van het elektriciteitsnet, betaalt nu voor stabiliteit als een aparte functie: voornamelijk draaiende machines die geen brandstof verbruiken en geen energie verkopen, en die dienen als buffer voor kortsluitstroom. Twee van deze stabiliteitsaanbestedingen kostten respectievelijk £328 miljoen en £323 miljoen. Deze kosten worden op uw rekening weergegeven als een balanceringstoeslag, en maken deel uit van de post “Balancing costs” op onze subsidieklok. Ondertussen is het minimumgewicht aan draaiende machines dat op het net aanwezig moet zijn met 15% verlaagd, een verlaging die in mei is goedgekeurd door de toezichthouder Ofgem. De evaluatie achter deze verlaging heeft als taak de kosten van een veiligheidsmarge af te wegen tegen het risico om deze te verliezen. Dit jaar is de marge verloren gegaan.

Het gevaar is ook verschoven. Een koude, windstille week in de winter is een tekort dat je ziet aankomen, en de oplossing is geplande productievermindering: onaangenaam, maar beheersbaar. Het risico op stroomuitval neemt nu toe op lichte, zonnige dagen, wanneer de vraag laag is en er weinig spinnerijen draaien. Dat waren de omstandigheden in Spanje. De Britse vraag daalde vorig jaar tot 12,8 gigawatt, tegenover een winterpiek van ongeveer 46 gigawatt.

Een rustige dag lijkt een veilige dag om de stroom te verliezen. Dat is het echter niet, want een stroomstoring legt alles wat op elektriciteit werkt in één klap plat: telefoons en internet, medische apparatuur aan huis, waterpompen en riolering, benzinestations, pinbetalingen en geldautomaten, en daarmee ook de winkels.

Het worstcasescenario van de overheid gaat ervan uit dat iedereen pas na vijf of zes dagen weer is aangesloten. Maar dat is slechts een schatting: Groot-Brittannië heeft nog nooit een totale stroomstoring meegemaakt, dus het is nog nooit nodig geweest om het hele elektriciteitsnet daadwerkelijk opnieuw op te starten.

En die laatste verdedigingslinie – de stroomonderbrekingen – verzwakt. Het werkt door hele wijken af ​​te sluiten om de vraag te verminderen. Maar op een zonnige middag wekken veel van die huizen ook stroom op met zonnepanelen op het dak, waardoor elke onderbreking niet alleen de vraag, maar ook het aanbod wegneemt en minder effect heeft. Met minder draaiende belasting op het net daalt de frequentie ook sneller, waardoor de onderbrekingen minder tijd hebben om effect te sorteren. Uit eigen onderzoek van NESO blijkt dat het systeem niet is ontworpen om beide problemen op te lossen en dat dit “de effectiviteit vermindert”.

De andere kant

Voorstanders van de omschakeling zeggen dat dit allemaal oplosbaar is. Brandstofloze draaiende machines en nieuwere omvormers die een vliegwiel nabootsen, kunnen een groot deel van het werk doen, en NESO koopt ze al aan.

Maar oplosbaar is niet opgelost, en het is niet gratis. Geen van deze kosten is terug te vinden in de groothandelsprijs die wordt genoemd om aan te tonen dat hernieuwbare energie goedkoop is. De energie wordt stukje bij beetje ingekocht, nadat de centrale die ooit de geleverde diensten leverde, is gesloten, terwijl de marges worden verkleind om de kosten laag te houden.

Het is ook nog nooit eerder gedaan. Geen enkel groot elektriciteitsnet ter wereld heeft tot nu toe grotendeels op wind-, zonne- en batterijenergie gedraaid, met zo weinig draaiende centrales. De CEO van NESO noemt het stabiliteitsprogramma ” wereldprimeur ” en bedoelt dat als een compliment. Groot-Brittannië voert een gigantisch experiment uit met een systeem dat niet mag falen.

Dit alles betekent niet dat de lichten op het punt staan ​​uit te gaan. Het betekent dat de veiligheid van het elektriciteitsnet verschuift van natuurkundige wetten, die vanzelfsprekend waren, naar contracten, afspraken, oordelen en experimenten, die dat niet zijn. Spanje ging in 27 seconden van problemen naar complete duisternis. Het doorslaggevende oordeel was maanden eerder al geveld.

***

Richard Lyon is een voormalig senior manager in de olie- en gassector met 35 jaar internationale ervaring en academische kwalificaties in elektrotechniek en energiesystemen, petroleumtechniek en energie-economie. Zijn boek ‘ The Energy Trap: Why the Renewable Energy Transition Can’t Work — And What Can’ is uitgegeven door Swift Press. Abonneer je op zijn Substack-pagina, ‘The State of Britain’ , waar dit artikel oorspronkelijk verscheen.

***

Uit THE DAILY SCEPTIC.