Wanneer het KNMI of de NOS melding maakt van een ‘warmste dag ooit gemeten’, klinkt dat als een kosmische uitspraak. Alsof de geschiedenis zelf spreekt. Alsof wij, gewapend met thermometers en dataloggers, eindelijk het laatste woord hebben over wat de aarde ooit heeft meegemaakt. Maar dat kleine woordje —ooit— verdient wantrouwen. Het is geen neutrale tijdsaanduiding, maar een retorisch instrument dat een zeer beperkte meetgeschiedenis vermomt als universele waarheid.

Warmste nacht ooit op zuidelijk halfrond (KNMI)

Wat betekent ‘ ooit’ eigenlijk? In het alledaagse taalgebruik verwijst het naar een onbegrensd verleden: alles wat ooit heeft plaatsgevonden, van de vorming van de aarde tot gisterenmiddag. In de context van meteorologische berichtgeving wordt het echter stilzwijgend gereduceerd tot een paar decennia of, als men gul is, anderhalve eeuw. Het ‘ooit’ van het KNMI begint rond 1901, of soms 1706 als men De Bilt iets meer historische diepte gunt. Dat is geen ‘ooit’; dat is een zeer smalle strook in een immens klimatologisch verleden.

Deze verschuiving is niet onschuldig. Door het woord ‘ooit’ te gebruiken in plaats van ‘sinds het begin van de metingen’, wordt een beperking omgezet in een schijn van totaliteit. Het publiek hoort: dit is ongekend. De werkelijkheid is: dit is ongekendbinnen een zeer beperkt en recent meetvenster. Dat verschil is cruciaal, zeker in een tijd waarin klimaatcommunicatie politiek zeer geladen is.

Warmste septemberdag ooit gemeten (KNMI)

Was er dan geen weer vóór de eerste metingen? Natuurlijk wel. Sterker nog, het grootste deel van de klimaatgeschiedenis ligt buiten het bereik van instrumentele observatie. We weten uit paleoklimatologie — via ijskernen, boomringen, sedimenten — dat temperatuur en klimaat aanzienlijk hebben gefluctueerd, ook op tijdschalen die relevant zijn voor menselijke beschavingen. Denk aan de Middeleeuwse Warme Periode of de Kleine IJstijd. Geen daarvan past netjes in het ‘ooit’ van het KNMI-maar ze maken wel degelijk deel uit van het werkelijke ‘ooit’.

De staat van ons klimaat 2023: warmste en natste jaar ooit gemeten (KNMI)

De verdediging luidt vaak dat men nu eenmaal alleen harde, gestandaardiseerde metingen kan vergelijken. Dat is op zichzelf correct: wetenschap vereist vergelijkbaarheid en betrouwbaarheid. Maar juist daarom is precisie in taal essentieel. Zeg dan: ‘de hoogste temperatuur sinds het begin van de metingen”. Dat is exact, controleerbaar en eerlijk over de grenzen van de kennis. Het gebruik van ‘ooit’ daarentegen is een vorm van semantische inflatie: een beperkte claim wordt opgeblazen tot een absolute.

Er zit ook een dieper, bijna cultuurhistorisch probleem achter. De moderne mens heeft de neiging zijn eigen registratiesysteem als beginpunt van de werkelijkheid te nemen. Wat niet gemeten is, telt minder of bestaat nauwelijks. Dat is een vorm van presentisme: de impliciete overtuiging dat de wereld pas werkelijk begint wanneer wij haar systematisch observeren. In dat licht is het KNMI-‘ooit’ niet alleen een journalistieke slordigheid, maar een symptoom van een bredere zelfoverschatting.

‘Op basis van zichtbare NOS-voorbeelden lijkt ‘ooit’ frequenter te worden ingezet bij hitterecords dan bij kouderecords, maar een exacte telling vergt archiefonderzoek. (perplexity.ai)


Wie de ware proporties wil zien, moet de meetreeks naast de werkelijke klimaattijd leggen. Stel dat de geschiedenis van het aardse klimaat een boek is van duizend pagina’s — van de vorming van de aarde tot nu. Dan beslaan onze instrumentele metingen hooguit de laatste paar regels op de laatste pagina. Of, anders gezegd: als het klimaatverleden een etmaal van 24 uur is, dan begint onze thermometer pas enkele seconden voor middernacht te lopen. En toch spreken wij, staand in die paar seconden, met grote stelligheid over wat ‘ooit’ is geweest. Die discrepantie tussen tijdschaal en taalgebruik maakt duidelijk hoe misleidend dat woord kan zijn.

***