En dan blijkt na ruim een jaar dat de grenzen van de fysica onverbiddelijk zijn.

14-5-2026

Energiepolitiek 2.0 … over diesel en de alchemisten van de moderne tijd

Door Gerard d’Olivat.

De discussie rond Small Modular Reactors (SMR’s) begint te verschuiven. Een jaar geleden draaide het debat nog vooral om techniek en waren de verwachtingen torenhoog. Even doorbijten, zo heette het, en het aantal provincies en gemeentes in Nederland dat voor de muziek uit wilde lopen was bijna niet meer te tellen. Ook op CG werd iedere SMR-zucht juichend uitvergroot.

Maar ja, juichen houd je niet lang vol zonder je stem te verliezen en dan waait de waan van de dag in een vloek en een zucht het raam weer uit. En dan blijkt na ruim een jaar dat de grenzen van de fysica onverbiddelijk zijn.

Waren de reactoren veilig genoeg? Hoe snel konden ze gebouwd worden? Zou serieproductie ooit echt goedkoper worden? Maar het publiek houdt van narratieven als klein en simpel en laat de complexiteit van grondstoffen, kostprijs en opschaling graag over aan de illusies van moderne alchemisten die spreadsheets laten prioriteren boven thermodynamica, beschikbaarheid van grondstoffen en de volledige energiecyclus die nu eenmaal bij kernenergie hoort — van mining tot opslag van restmaterialen.

Maar al blijkt de energie-illusie eerder een fata morgana in de energiewoestijn, waarbij de horizon moeiteloos mee schuift naar telkens nieuwe einders en andere energie-illusies, toch wordt een ongemakkelijke conclusie steeds moeilijker te vermijden: het probleem van SMR’s is niet alleen technisch. Het probleem is dat ze economisch terechtkomen in een wereld die haar eigen voorwaarden niet meer kan dragen.

Dat maakt het verhaal interessanter

Want op papier klinkt het aantrekkelijk. Kleine kernreactoren, modulair gebouwd, flexibel inzetbaar, CO₂-arm, modern. Een soort nucleaire Lego-doos voor de energietransitie. Maar zodra men probeert het concept in de echte economie te plaatsen verschijnt iets anders: lange vergunningstrajecten, immense kapitaalsbehoefte, gespecialiseerde ketens, complexe regelgeving, schaarse vakmensen en terugverdientijden die verder reiken dan de politieke horizon.

De ironie is dat SMR’s precies worden aangekondigd op het moment dat de industriële wereld juist steeds kortademiger wordt.

Investeerders zoeken snelle opbrengsten. Overheden zoeken zichtbare resultaten binnen één verkiezingscyclus. Netbeheerders proberen brandjes te blussen in overbelaste systemen. Ondertussen verschuift kapitaal massaal naar projecten die sneller schaalbaar lijken: windparken, zonnepanelen, batterijen, interconnectoren, vraagsturing en tijdelijke flexibiliteitsmarkten.

Niet omdat deze systemen probleemloos zijn

Maar omdat ze sneller geldstromen genereren.

Daarmee ontstaat een merkwaardige paradox. De energietransitie — nucleair, gas, wind, zon of zelfs nieuwe teerzandvelden in Venezuela — presenteert zichzelf als een project van lange termijnplanning, terwijl de financiële logica erachter steeds korter wordt. De markt beloont snelheid, modulariteit en directe cashflow — niet per se robuustheid op de lange termijn.

En precies daar begint wat je de nieuwe energie-alchemie zou kunnen noemen

Want ook de alternatieven waarop nu massaal wordt ingezet dragen hun eigen kwetsbaarheden mee. Offshore wind vraagt enorme hoeveelheden staal, koper, composietmaterialen en onderhoudsinfrastructuur. Batterijsystemen vereisen gigantische mijnbouwketens en netwerkuitbreidingen. Elektrificatie vergroot de afhankelijkheid van stabiele hoogspanningssystemen die juist steeds moeilijker te onderhouden worden. Netcongestie duikt inmiddels overal op, van Nederland tot Californië.

De energietransitie raakt daardoor verstrikt in een dieper probleem: elk nieuw technisch antwoord produceert nieuwe lagen infrastructuur, nieuwe afhankelijkheden en nieuwe materiaalstromen.

Alsof men probeert complexiteit te bestrijden met nog meer complexiteit. Dat is de echte betekenis van Houdini 2.0.

Niet de illusie dat technologie niets kan oplossen, maar de hardnekkige overtuiging dat elk probleem vanzelf verdwijnt zodra er maar voldoende innovatie, software, investeringskapitaal en politieke slogans overheen worden gegoten.

Intussen blijft de onderliggende fysieke realiteit opvallend ouderwets. Energie vraagt grondstoffen. Grondstoffen vragen mijnbouw. Mijnbouw vraagt diesel, water, staal, transport en stabiele geopolitieke structuren. En precies die structuren beginnen wereldwijd steeds instabieler te worden.

Daarmee verschuift de discussie ongemerkt van technologie naar systeemarchitectuur

Niet alleen de vraag of SMR’s theoretisch kunnen werken, maar of moderne samenlevingen überhaupt nog wel in staat zijn om zulke lange, complexe projecten stabiel te dragen. En hetzelfde geldt uiteindelijk ook voor een volledig geëlektrificeerd energiesysteem dat permanent afhankelijk blijft van uitbreiding, onderhoud, digitalisering en grondstoffenstromen.

Want dezelfde fundamentele problemen keren overal terug. EPR-reactoren vragen gigantische hoeveelheden staal, beton, gespecialiseerde kennis, uraniumketens, koeling en stabiele financiering over meerdere decennia. Waterstof vereist enorme hoeveelheden elektriciteit, infrastructuur, compressie, opslag en distributie. Zelfs moderne gascentrales — ooit gepresenteerd als de flexibele ruggengraat van de energietransitie — worden kwetsbaar in een wereld waarin gasprijzen extreem volatiel zijn geworden en LNG steeds afhankelijker raakt van geopolitieke chokepoints.

Daaronder ligt een fundamenteler probleem dat zelden wordt benoemd: vrijwel elk energiesysteem rust uiteindelijk op mining, transport en zware industrie. En precies daar begint de fysieke slijtage zichtbaar te worden.

Teerzandwinning in Canada, Arctische gasvelden in Siberië, diepzeeprojecten, uraniumwinning, koperproductie, zeldzame aardmetalen, nikkel, lithium, cementproductie en staalfabricage zijn allemaal voorbeelden van een energiesysteem dat steeds verder opschuift naar moeilijkere, koudere, armere en energetisch duurdere winningsomstandigheden.

De makkelijk winbare voorraden zijn immers grotendeels al benut

Wat overblijft vraagt langere logistieke ketens, zwaardere machines, diepere boringen, complexere raffinage en een permanente toevoer van goedkope energie om überhaupt rendabel te blijven functioneren. Vooral diesel en andere middeldestillaten spelen daarin een cruciale rol.

Maar diesel is niet zomaar een brandstof

Het is de verborgen spierbundel van de industriële beschaving.

Het laat graafmachines draaien, ertsen transporteren, schepen varen, mijnen functioneren en complete logistieke ketens overeind blijven. Zonder goedkope diesel geen grootschalige mijnbouw. Zonder mijnbouw geen energietransitie. En zonder stabiele logistiek geen onderhoud van de infrastructuren die die transitie überhaupt mogelijk moeten maken.

Daarmee ontstaat een merkwaardige lus: de nieuwe energiesystemen worden gebouwd met precies die fossiele fundamenten die zelf steeds duurder, instabieler en moeilijker winbaar worden.

Wanneer die basis onder druk komt te staan stijgt niet alleen de energieprijs. Dan stijgt tegelijkertijd de kostprijs van vrijwel alle nieuwe energiesystemen: van EPR-reactoren tot batterijfabrieken, van waterstofcorridors tot hoogspanningsnetten en LNG-terminals.

En daarmee verschijnt langzaam een nog ongemakkelijker vraag aan de horizon: is er eigenlijk nog wel sprake van een werkelijk schaalbare energiepolitiek?

Of leven we inmiddels in een wereld waarin energiesystemen zich beter kunnen concentreren op onderhoud in plaats van uitbreiding?

Misschien draait het toekomstige energievraagstuk niet langer om eindeloze opschaling en nieuwe megaprojecten, maar steeds meer om iets prozaïscher: het zo lang mogelijk draaiend houden van bestaande infrastructuren binnen krimpende materiële marges.

Niet groei, maar onderhoud – niet expansie, maar selectie

Niet de droom van onbeperkte elektrificatie, maar de harde vraag welke delen van een complex energiesysteem nog werkelijk betaalbaar, repareerbaar en bestuurbaar blijven in een wereld van toenemende fragmentatie.

***

Zie hier.

***