De zondagse beschouwing van Jan van Friesland.

In Wynia’s Week klinkt geregeld dezelfde toon: Eduard Bomhoff en Arnout Jaspers betwisten niet alleen de stikstof- en klimaatdoelen, maar vooral de rol die rechters en de Raad van State zich daarin hebben toegeëigend.

Hun klacht is terecht genoeg om serieus te nemen: wie een CO2-mijlpaal in de wet frutselt, maakt van een politieke ideologie een juridisch bevel — en van de rechter een soort klimaatminister zonder verkiezingsprogramma.

Bomhoff schrijft deze week dat rechters en staatsraden ‘ongeschikt’ zijn om klimaatbeleid te dicteren omdat zij geen afweging kunnen maken tussen toekomstige techniek, economische haalbaarheid, zorg, defensie en woningbouw. Het zijn geen politici of actievoerders.

Niet de Kamer, maar de rechterlijke hiërarchie bepaalt steeds meer wat er nog aan beleidsruimte overblijft.

De meest concrete zaak betrof onlangs een rechter die in 2025 de Staat veroordeelde in een stikstofzaak van Greenpeace en in 2026 in de Bonaire-klimaatzaak. Volgens de NPO-ombudsman had deze rechter op LinkedIn een klimaatpetitie gedeeld met het woord ‘gedaan!’, en gereageerd op een artikel over positieve kanten van klimaatverandering met de opmerking dat hij liever ‘iets koeler en stabieler weer’ wilde.


De Urgenda-zaak was natuurlijk de oerknal. De Hoge Raad oordeelde in december 2019 dat de Staat onrechtmatig handelde door de uitstoot niet met ten minste 25 procent ten opzichte van 1990 terug te brengen vóór eind 2020. De rechter baseerde dat onder meer op het EVRM en op ‘klimaatwetenschap’, en legde de Staat zo een concrete reductieverplichting op. Huiver nog even mee met de rechterlijke taal van toen:

‘Door dit alles worden de levens, het welzijn en de woonomgeving van velen bedreigd, wereldwijd en ook in Nederland. Die gevolgen doen zich voor een deel nu al voor.’

Een criticus zoals rechtswetenschapper Jos Teunissen noemde dat allemaal ‘juridische alchemie’: een niet direct afdwingbaar VN-streefcijfer wordt via mensenrechtenbepalingen omgezet in een afdwingbare prestatieplicht voor de Staat.

De redenering die wordt gevolgd is: wij hebben de waarheid in pacht, er is geen tijd meer, we moeten iets doen, nú! En precies die 25% moet worden gereduceerd, geen procent minder. De rechters gaan daarin mee omdat ze er kennelijk ook van overtuigd zijn dat het zo is. Burgers met een andere mening hebben een ’verkeerd bewustzijn’ en moeten worden heropgevoed in het juiste denken.

Met Milieudefensie tegen Shell werd de grens nog verder verlegd. In mei 2021 veroordeelde de rechtbank Den Haag Shell tot een reductie van de CO2-uitstoot van de hele groep, inclusief leveranciers en klanten, met 45 procent in 2030. De rechter leidde die verplichting mede af uit mensenrechten en een ‘ongeschreven zorgvuldigheidsnorm’.


Dat was een opmerkelijke stap: mensenrechten zijn historisch vooral schilden van de burger tegen de Staat. Hier werden zij ook tot zweep tegen een particuliere multinational.

Dinsdag behandelt de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State twee stikstofzaken waarin partijen uitdrukkelijk ‘prejudiciële vragen’ aan het Europese Hof van Justitie hebben gevraagd.

Daarmee verschuift de afweging over Nederlandse stikstofnormen opnieuw deels naar Luxemburg: niet de Kamer, maar de rechterlijke hiërarchie bepaalt steeds meer wat er nog aan beleidsruimte overblijft.

***