Ruim een miljoen bestudeerde documenten, 89 besloten voorgesprekken en negen weken met 51 openbare verhoren van 47 getuigen.
Wat heeft de corona-enquête opgeleverd?
Na jaren kwam er dan toch een parlementaire enquête over het coronabeleid. Hebben de tientallen verhoren iets nuttigs opgeleverd?
Ruim een miljoen bestudeerde documenten, 89 besloten voorgesprekken en negen weken met 51 openbare verhoren van 47 getuigen. De parlementaire enquêtecommissie corona onder voorzitterschap van VVD’er Daan de Kort heeft het niet bescheiden aangepakt. Van verpleegkundigen en wetenschappers tot ministers en oud-premier Mark Rutte (VVD): talloze betrokkenen moesten onder ede uitleggen wat er was gebeurd en waarom.
Nu ook de laatste getuige is gehoord, dringt zich de vraag op wat dit alles heeft opgeleverd. Het korte antwoord: minder nieuwe feiten dan misschien was gehoopt, maar ook niet niks.
Enquête deed werk Onderzoeksraad dunnetjes over
De belangrijkste tekortkomingen waren grotendeels al bekend uit de drie rapporten van de Onderzoeksraad voor Veiligheid. Nederland was onvoldoende voorbereid. De crisisorganisatie was ingewikkeld en raakte overbelast. Een kleine kring rond Rutte en de direct betrokken ministers bepaalde veel. Het kabinet leunde zwaar op medische adviezen en had aanvankelijk te weinig oog voor maatschappelijke gevolgen, uitvoerbaarheid en grondrechten. De bescherming van bewoners van verpleeghuizen schoot tekort. De communicatie was geregeld verwarrend en de Tweede Kamer stelde zich vooral in de eerste fase weinig kritisch op.
Al die punten werden de afgelopen maanden nog eens bevestigd. Toch is het goed dat de enquête er kwam. Alleen al de omvang van de crisis rechtvaardigt dat de Tweede Kamer zelf reconstrueert hoe besluiten tot stand kwamen en wie waarvoor verantwoordelijk was. Miljoenen Nederlanders werden ziek, verloren naasten, raakten hun bedrijf of baan kwijt, liepen onderwijsachterstanden op of kwamen langdurig thuis te zitten. Ministers, deskundigen en andere betrokkenen moesten daarom in het openbaar verantwoording afleggen.
De verhoren voegden vooral details, appberichten en persoonlijke herinneringen toe. Ze veranderden het door de Onderzoeksraad geschetste hoofdbeeld nauwelijks, maar lieten wel zien hoe verschillend jaren later door de hoofdrolspelers op dezelfde besluiten wordt teruggekeken.
Commissie groeide in haar rol
De commissie begon weifelend. In de eerste verhoren kregen getuigen veel ruimte voor algemene uiteenzettingen. Later werden de verhoren scherper. Dion Huidekooper (D66) en zeker Songül Mutluer (PRO) betoonden zich vasthoudende ondervragers. Ze confronteerden de getuigen met documenten, eerdere uitspraken en vragen die nog altijd niet waren beantwoord. Mutluer liet zich ook door politieke zwaargewichten niet gemakkelijk met vage formuleringen afschepen.
Dat bleek bijvoorbeeld tijdens het verhoor van voormalig staatssecretaris Mona Keijzer (destijds CDA, nu Groep-lid Keijzer). Zij verweet het kabinet ‘collectieve tunnelvisie’ en vond dat grondrechten onvoldoende waren meegewogen. Mutluer vroeg welke concrete alternatieven zij tijdens de crisis dan zelf had aangedragen. Keijzer noemde onder meer gereguleerd geopende horeca, buitensport en meer eigen verantwoordelijkheid. Op de vervolgvraag hoe daarmee code zwart op de intensive care had kunnen worden voorkomen, kwam geen concreet antwoord. Zo leidde de commissie een algemeen verwijt terug tot de feitelijke keuzes die destijds voorlagen.
Weinig twijfel over gevolgde koers
Veel hoofdrolspelers verdedigen nog altijd het doel en de algemene koers van het coronabeleid (code zwart voorkomen), maar bij afzonderlijke maatregelen en vooral bij de duur ervan klonk meer twijfel. Vrijwel iedereen vindt dat er beter had moeten worden gecommuniceerd, uitgebreider geadviseerd en eerder gereflecteerd op maatschappelijke schade.
Opvallend waren de verschillen in toon. Rutte, Ferd Grapperhaus (CDA) en Ernst Kuipers (D66) erkenden dat onderdelen van de aanpak anders of beter hadden gekund. Hugo de Jonge (CDA) voerde een meer geharnaste verdediging. Hij hield de commissie voor dat je onder druk niet aan de zijlijn kunt blijven staan. Tijdens een crisis is de minister van Volksgezondheid in zijn woorden ‘geen Zwitserland’.
Voormalig onderwijsminister Arie Slob (ChristenUnie) erkende de grote gevolgen van de schoolsluitingen. Hij had zich fel tegen de derde sluiting verzet en zou scholen voortaan zo lang mogelijk openhouden. Garanderen dat dit onder alle omstandigheden kan, wilde hij niet. Een volgend virus kan andere groepen treffen.
Regeringen zaten wereldwijd in hetzelfde parket
Die onzekerheid maakt de corona-enquête anders dan onderzoek naar een op zichzelf staande gebeurtenis als de Toeslagenaffaire. Bij corona moesten regeringen wereldwijd onder grote tijdsdruk handelen tegen een nieuw virus waarover weinig bekend was. Vrijwel alle Europese landen namen ingrijpende maatregelen, al verschilden de combinatie en duur. Ook Zweden, dat een mild coronabeleid voerde, maar wel degelijk beperkingen instelde en zijn beleid veranderde.
Het verhoor van Jaap van Dissel (RIVM) maakte een ander terugkerend probleem zichtbaar. De wetenschappelijke boodschap die hij namens het OMT aan het kabinet overbracht, zat vol voorwaarden, onzeker- en waarschijnlijkheden. In de politieke en later publieke arena werd die boodschap al snel opgevat als een voorspelling, garantie of dwingend advies. Politici moesten besluiten nemen, journalisten zochten een heldere conclusie en burgers wilden weten waar zij aan toe waren. In dat vertaalproces ging nuance vaak verloren, terwijl de politiek zich veel te makkelijk achter het haast heilig verklaarde OMT verschool.
Ruimte voor afwijkende geluiden
De commissie gaf ook ruimte aan critici en ervaringsdeskundigen. Dat past bij een enquête die ook recht wil doen aan maatschappelijke ervaringen. Toch werd het onderscheid tussen persoonlijke ervaring, politieke invloed, formele verantwoordelijkheid en wetenschappelijke deskundigheid niet altijd duidelijk.
Maurice de Hond kreeg bijvoorbeeld gelegenheid zijn kritiek op het RIVM uiteen te zetten. Toen hij modellen een ‘black box’ noemde en onwelgevallige wetenschappelijke rapporten als propaganda kwalificeerde, werd die zware beschuldiging nauwelijks inhoudelijk getoetst.
Getuigen herschrijven soms achteraf de geschiedenis
De verhoren werden geregeld misbruikt om de geschiedenis opnieuw in te kleuren. Bewindslieden benadrukten hoeveel onzekerheid er bestond en hoe zwaar hun verantwoordelijkheid woog. Critici, zoals het Red Team van onafhankelijke experts, beschreven hun toenmalige alternatieven soms alsof destijds al vaststond dat die beter zouden werken. Adviseurs wezen erop dat het kabinet hun raad lang niet altijd opvolgde. Politici benadrukten achteraf dat zij intern meer bezwaren hadden geuit dan voor de buitenwereld zichtbaar was.
Juist op zulke momenten bewees de enquête haar waarde. Niet doordat zij een verborgen draaiboek of één fatale afslag blootlegde, maar doordat verklaringen konden worden vergeleken met documenten, adviezen en berichten die tijdens de crisis werden uitgewisseld.
De tweede verhoren van Rutte en voormalig zorgminister Ernst Kuipers veranderden dat beeld niet wezenlijk. Rutte bleef ondubbelzinnig over de hoofdkeuze. Zolang het voorkomen van code zwart opnieuw de doorslaggevende norm is, zullen bij een vergelijkbare crisis volgens hem ook vergelijkbare keuzes worden gemaakt. Wie schoolsluitingen of een avondklok wil uitsluiten, moet bereid zijn kwetsbaren verder te isoleren of meer sterfte te accepteren, was zijn boodschap. Zelf wees hij beide opties af.
Wel erkende Rutte dat het kabinet regelmatiger en gestructureerder afstand had moeten nemen van de dagelijkse besluitvorming. Eens in de zes à acht weken had fundamenteler moeten worden besproken of de koers nog de juiste was en of de maatschappelijke schade voldoende werd meegewogen.
Ook het verhoor van Kuipers bevestigde grotendeels het bestaande beeld, maar leverde enkele concrete lessen op. Hij erkende dat hij begin 2020 had verzuimd andere ziekenhuizen te waarschuwen hun voorraden beschermingsmiddelen uit te breiden. Ook pleitte hij voor meer landelijke sturing bij een volgende pandemie. Een landelijk coördinatiecentrum zou dan meer bevoegdheden moeten krijgen om patiënten over ziekenhuizen te spreiden. Meer ic-bedden alleen biedt volgens hem weinig bescherming: bij exponentiële groei levert dat hooguit enkele dagen respijt op.
De kern: Nederland is nog niet klaar voor nieuwe crisis
De pijnlijkste conclusie kwam van Anja Schreijer, de laatste getuige. Zij was hoofd algemene infectieziektebestrijding van de GGD Amsterdam, voorzitter van het Landelijk Overleg Infectieziektebestrijding en lid van het OMT. Sinds 2022 is zij themadirecteur medische zaken bij het Pandemic and Disaster Preparedness Center.
Uitgerekend Schreijer, die de praktijk, de advisering én de huidige stand van zaken kent, waarschuwde dat Nederland ‘halfhoge dijken’ bouwt. Na de coronacrisis werd jaarlijks 300 miljoen euro uitgetrokken voor pandemische paraatheid, maar dat bedrag werd later teruggebracht tot 177 miljoen. Daardoor staan volgens haar onder meer het rioolwateronderzoek en de modellering onder druk. Schreijer had na een crisis met 50.000 doden een ‘Deltaplan’ verwacht. Dat kwam er niet.
Daar ligt een belangrijke les. Medische adviezen moeten vanaf het begin worden aangevuld met kennis van gedrag, economie, onderwijs, grondrechten en uitvoering. Zware maatregelen moeten niet alleen bij invoering, maar ook bij elke verlenging op noodzaak en proportionaliteit worden getoetst. En onzekerheid mag niet worden weggemoffeld om de communicatie eenvoudig te houden. Tegelijk heeft bredere advisering weinig waarde als basale voorzieningen, bevoegdheden en verantwoordelijkheden vooraf niet goed zijn geregeld.
De verhoren vormden het zichtbaarste deel van het onderzoek, maar niet het eindproduct. De commissie heeft ruim een miljoen documenten bestudeerd en 89 besloten voorgesprekken gevoerd. De bevindingen, conclusies en aanbevelingen volgen in het eindrapport. Dat komt volgens de planning in het eerste kwartaal van 2027, ruim zeven jaar na het eerste coronageval in Nederland.
Elsevier
0 reacties :
Een reactie posten