Door Jan van Friesland.

Het voornemen om Ongehoord Nederland (ON) via een Kamermeerderheid feitelijk uit het publieke bestel te stoten markeert een moment dat verder reikt dan de gebruikelijke schermutselingen over omroepnormen en journalistieke kwaliteit. Het raakt aan een fundamentelere vraag: wat is de publieke omroep nog, en voor wie bestaat zij?

D66, VVD, CDA en PRO stellen dat de omroep zich ‘keer op keer’ niet aan de regels houdt. ‘Dan is het ook een keer klaar.’ (Algemeen Dagblad)

De rechtvaardiging voor het ingrijpen is bekend. ON zou stelselmatig journalistieke normen schenden, desinformatie verspreiden, en het vertrouwen in instituties ondermijnen. Maar juist die stelligheid verdient wantrouwen. Want wie de geschiedenis van het Nederlandse omroepbestel enigszins kent, weet dat afwijking, provocatie en zelfs overdrijving nooit anomalieën waren, maar structurele motoren van vernieuwing.

VPRO: Het toestel ging uit of de gordijnen gingen, menselijk al te menselijk, dicht.

De publieke omroep is geen serene tempel van consensus, maar een slagveld van zuilen, belangen en wereldbeelden. Dat was zo in de verzuilde periode, en dat is, zij het in andere gedaante, nog steeds zo. Nieuwe spelers werden zelden met open armen ontvangen. Integendeel: zij werden bestreden, belachelijk gemaakt en moreel verdacht gemaakt — totdat zij, achteraf, als onmisbaar onderdeel van het bestel werden erkend.

De VPRO is daar een klassiek voorbeeld van. In de jaren zestig en zeventig fungeerde zij als een culturele en politieke splijtzwam. Haar programma’s ondermijnden gevestigde normen, daagden autoriteit uit en brachten een radicale vorm van maatschappijkritiek het huiskamerpubliek binnen. Het toestel ging uit of de gordijnen gingen, menselijk al te menselijk, dicht. De kritiek was fel: de VPRO zou elitair, subversief en onverantwoord zijn. Toch was het precies die rol als ontregelaar die haar historisch betekenis gaf, op het terrein van o.a. vrouwenemancipatie en de erkenning van homosexualiteit als maatschappelijk fenomeen. Zij opende werelden — esthetisch, politiek en intellectueel — die anders gesloten waren gebleven.

De TROS maakte ruim baan voor André Hazes.

De TROS vervulde een ogenschijnlijk tegengestelde, maar structureel vergelijkbare functie. Waar de VPRO de culturele avant-garde vertegenwoordigde, brak de TROS juist met het paternalistische, verheffingsideaal van de oude omroep. Zij bracht amusement, herkenbaarheid en een directere band met een breed publiek. Ook hier was de kritiek niet van de lucht: platheid, commercialisering, verloedering van het niveau. Maar opnieuw gold: de TROS gaf stem aan een publiek dat zich niet gerepresenteerd voelde door de bestaande elites. De TROS maakte ruim baan voor André Hazes.

Wat deze voorbeelden gemeen hebben, is niet hun inhoud, maar hun positie. Zij waren ‘luis in de pels’ — storend, irritant, soms overdreven, maar functioneel. Zij dwongen het bestel zichzelf te bevragen.

In dat licht bezien vervult Ongehoord Nederland vandaag een vergelijkbare rol, hoe ongemakkelijk dat voor velen ook is. Met name op het terrein van klimaat en asiel fungeert ON als vitale tegenstem in een medialandschap dat, ondanks formeel beleden pluriformiteit, vaak opmerkelijk homogeen opereert. Ongehoord Nederland steunt de oude Sint en zijn Zwarte Piet.

ON: laat keerzijde zien in klimaat en asieldebat.

Dat betekent niet dat ON vrijgesteld is van kritiek. Juist een omroep die pretendeert tegenmacht te bieden, moet scherp worden bevraagd op feiten, methoden en retoriek. Maar er is een principieel verschil tussen kritiseren en uitsluiten. Het eerste versterkt het debat; het tweede verarmt het.

Het gevaar van een Kamermeerderheid die zich opwerpt als scheidsrechter van toelaatbare meningen is niet alleen juridisch of institutioneel, maar epistemologisch. Het suggereert dat waarheid en betrouwbaarheid eenduidig vast te stellen zijn binnen de politieke arena, en dat afwijking daarvan per definitie diskwalificerend is.

Juist op complexe dossiers als klimaat en asiel is dat problematisch. Deze onderwerpen worden gekenmerkt door onzekerheid, normatieve keuzes en botsende belangen. Een te strak afgebakend discours vergroot het risico op tunnelvisie en beleidsblindheid. Dissidente stemmen kunnen irritant zijn, maar zij fungeren vaak als vroege signalen van blinde vlekken.

Het paradoxale is dat het uitsluiten van ON precies datgene kan versterken wat men zegt te bestrijden: wantrouwen. Wie zich niet gehoord voelt binnen het publieke bestel, zal zijn toevlucht zoeken tot alternatieve kanalen waar correctie en tegenspraak nog minder aanwezig zijn. De publieke omroep verliest daarmee niet alleen een lastige speler, maar ook een deel van zijn legitimiteit.

De geschiedenis van de publieke omroep leert dat pluraliteit zelden netjes en ordelijk is. Zij is rommelig, conflictueus en soms ronduit onaangenaam. Maar het alternatief — een gesaneerde, door politieke meerderheden bewaakte consensus — is uiteindelijk veel problematischer. Niet omdat elke stem even waar is, maar omdat waarheid juist gedijt bij frictie.

Het voorgenomen verbod op Ongehoord Nederland moet daarom niet alleen worden beoordeeld op de merites van deze ene omroep, maar op de precedentwerking. Vandaag is het ON; morgen kan het een andere afwijkende stem zijn, afhankelijk van de politieke constellatie.


Wie de publieke omroep reduceert tot een echo van de heersende consensus, verliest precies datgene wat haar bestaansrecht vormt: het vermogen om werelden te openen die anders gesloten blijven. In dat opzicht staat hier minder op het spel dan het lot van één omroep, maar meer dan men wellicht wil erkennen: de vraag of afwijking nog een plaats heeft in het hart van het publieke debat.

***