Vraaggesprek van Philip Hopf met Manfred Haferburg.

Vertaling: Tom Hoornstra.

De totale hoeveelheid kernafval van alle Duitse kerncentrales tezamen over al hun bedrijfsjaren past in een olympisch zwembad. De politiek zou hier eens over kunnen gaan nadenken, want het kan echt anders. Als we kijken naar veiligheid en betrouwbaarheid, dan is kernenergie de beste keus.

Hartelijk welkom, beste kijkers, mijn naam is Philip Hopf. Nu volgt wederom een vraag-gesprek op ons videokanaal HKCM. En vandaag is onze gast de heer Manfred Haferburg, welkom meneer Haferburg. Dank u wel voor de uitnodiging.

En meneer Haferburg, u bent hier al enkele keren eerder geweest. En heel veel zaken die u indertijd heeft voorspeld, blijken de afgelopen tijd te zijn uitgekomen.

En dat ondanks het feit, dat u indertijd heel veel kritiek heeft moeten ondergaan. We gaan het natuurlijk hebben over kernenergie. En omdat niet iedereeen weet wie u bent zal ik eerst iets over u vertellen. U bent op de technische universiteit afgestudeerd in de kernenergie-techniek en u was hoofdingenieur in de kerncentrale Greifswald tijdens de strenge winter van 1978-1979 en onder bijzonder moeilijke omstandigheden hebben u en uw mensen ervoor gezorgd dat de energievoorziening in stand bleef. Bovendien werkte u jarenlang voor de World Association of Nuclear Operators en in die rol heeft u meer dan 120 kerncentrales op veiligheid geïnspecteerd en beoordeeld. Daarbij was u ook betrokken bij het opleiden van nieuw personeel van kerncentrales. Tegenwoordig schrijft u ook boeken. Zoals de roman Wohnhaft en een boek over kernenergie. Maar laten we terzake komen, meneer Haferburg. Mijn eerste vraag aan u is het volgende. In de tegenwoordige tijd zien we hoe belangrijk het is om terug te kunnen vallen op een betrouwbare energievoorziening.

En wie had kunnen denken dat zelfs de voorzitter van de europese commissie. mevrouw Ursula von der Leyen, intussen heeft erkend dat stoppen met kernenergie een strategische blunder is geweest. We moeten maar hopen, dat men snel de weg terug zal vinden naar de Duitse kernenergie. En dat brengt me op de volgende vraag:

denk u dat het überhaupt nog mogelijk zal zijn om terug te keren naar kernenergie en zo ja, hoeveel tijd zal daar dan volgens u mee gemoeid zijn?

Misschien mag ik eerst iets zeggen over de brutaliteit en schaamteloosheid waarmee mensen zich denken te kunnen verantwoorden voor hun daden, die lieden die een kwart van de duitse elektriciteitsvoorziening hebben vernield of onherstelbaar hebben beschadigd en opzettelijk delen van de installaties (met explosieven) hebben laten opblazen. Het opblazen van koeltorens heeft in Duitsland een plaats onder de volksfestiviteiten gekregen.

En nu stellen ze zich op het standpunt van, nou ja, het was maar een idee. Een idee, dat niet gefunctioneerd heeft, en dan gaan we gewoon even wat anders doen. En dit is de eerste vorm van brutale schaamteloosheid waarvoor ze zich diep zouden moeten schamen en in een hoekje zouden moeten wegkruipen. Ze vinden dat zij de leiding moeten blijven behouden en op het verkeerde pad moeten blijven voortgaan.

Wat betreft het tweede punt, of er een weg terug naar Duitse kernenergie mogelijk is, dat is moeilijk om te beoordelen, omdat dat in eerste instantie een politieke wil zal vereisen. Het zal een politieke meerderheid vereisen en vervolgens zal de wetgeving aangepast moeten worden.

De kernenergiewet zal naar het niveau van 2003 moeten worden aangepast. Het verbod op het recyclen en vervoeren van nucleaire brandstof zal moeten worden ingetrokken. Er bestaat een hele lading aan regels, wetten en voorschriften die de terugkeer naar kernenergie onmogelijk maken. En een terugkeer is alleen dan mogelijk als diverse partijen het daarover eens kunnen worden. En voorlopig is dat niet het geval. Dit wat betreft het politieke aspect.

Dan als derde aandachtspunt het technische aspect. Dat is het gemakkelijkste te beantwoorden. Als je een ingenieur geld en tijd geeft, dan kan hij praktisch alles bedenken en bouwen wat je maar wilt. En het is zeer goed mogelijk om enkele van de buiten bedrijf gestelde kerncentrales in Duitsland nieuw leven in te blazen. We kunnen later misschien nog even kijken welke kerncentrales daarvoor geschikt zijn en waarom, maar we mogen wel stellen dat er 6 à7 centrales opnieuw geactiveerd zouden kunnen worden. Echter, als we dat 2 jaar geleden dat hadden besloten en daar ook mee waren begonnen, dan zouden de kosten ervan een stuk lager zijn geweest dan tegenwoordig. We hebben dat 2 jaar geleden al bediscussieërd en toen heb ik al gezegd, dat het met elke dag wachten moeilijker en duurder zou gaan worden. En in de tussentijd wordt er steeds meer vernield. En dat is het probleem.

Ja en het gekozen tijdstip is ook opmerkelijk; dat nu pas gezegd wordt dat het een verkeerde beslissing was. Men heeft zodanig lang gewacht, dat er intussen installaties vernietigd zijn. En die vernietiging werd als een soort van volksfeest voorgesteld. We kunnen de opnamen daarvan nog terugkijken. De mensen stonden te juichen met hun telefoons in de hand.

Joehoe, eindelijk dure elektriciteit voor de burgers. Dat is echt heel belangrijk. Wij willen nog veel hogere energietarieven. En dan pas op praktische het allerlaatste ogenblijk, als “the point of no return” bijna is bereikt, dan begint men in te zien hoe onwerkelijk duur de energie is geworden in een tijd dat de economie in een recessie zit. Juist op dit moment komt men naar buiten met het bericht “Goh is dat even jammer, dat was me even een foutje”.

Alsof men dat van te voren niet heeft kunnen weten. Laten we aannemen dat er wederom Duitse kernenergiebeschikbaar zou zijn, dus geen Franse import, maar opgewekt vanaf Duitse bodem; hoeveel zou dan bij ons de elektriciteitsprijzen dalen en zou die daling dan direct optreden of pas na een tijdje ?

Dat is wel een heel erg lastige vraag, ik heb daar geen pasklaar antwoord op. Ik heb deze vraag aan de Kunstmatige Intelligentie gesteld en daaruit heb ik best wel het één en ander geleerd. De Kunstmatige Intelligentie is geen voorstander van kernenergie en is tamelijk links ingesteld. Je moet bij K.I. in feite elk detail eruit zien te trekken. Ik heb K.I. ook gevraagd of het zal worden om een prijsniveau van € 0,03 per kWh te bewerkstelligen. En ik heb daarbij gevraagd wat te doen aan die voorgenomen gascentrales, voor het geval we weer 6 kerncentrales in bedrijf zouden hebben. Dat is eigenlijk alleen maar een simpele investering. Maar er is meer te melden. Ik heb K.I. ook nog gevraagd wat we moeten gaan doen aan de verzwaring van het net. Dat zal toch ook wel goedkoper worden als we die kerncentrales in bedrijf zouden nemen. Daar zullen we het zometeen nog over hebben en op die manier heb ik met K.I. onderhandeld.

En uiteindelijk zijn we overeengekomen dat een prijsniveau van € 0,06 per kWh haalbaar moet zijn. Het zal echter ook gunstiger voor de eindverbruikers zijn, want die gaan dan niet langer € 0,40 per kWh betalen, maar dat gaat dan terug naar € 0,34 per kWh. Maar zoiets zal natuurlijk nooit direct ingaan. We moeten namelijk eerst die oude kerncentrales weer aan de praat zien te krijgen. En die zullen dan niet allemaal tegelijk bedrijfsklaar raken. Dat wordt één voor één. Het zal erg gunstig uitvallen voor ons stroomnet. Dan zouden we weer een solide basislast tot onze beschikking hebben. En we zouden niet op diverse plekken subsidie meer hoeven te geven om productiekosten van € 0,02 tot € 0,03 per kWh te kunnen realiseren. Bij andere energievormen is dat verre van realiseerbaar.

U moet ook weten, dat het besluit om met kernenergie te stoppen tegen de adviezen in van deskundigen van het ministerie van economische zaken. En ondanks het feit dat zij ernstig hebben gewaarschuwd voor de gevolgen van die beslissing. Ondanks die adviezen en waarschuwingen heeft men dit politiek doorgedrukt. En niet lang daarna werden wij geconfronteerd met het opblazen van de Nordstream 2 aardgaspijpleiding. Wat we ook al enige tijd weten, is, dat Oekraïne, het land dat wij met miljarden euro’s overeind houden, met opzet delen van onze infrastructuur vernietigd heeft. Dat zijn normaal gesproken acties die je van de vijand kan verwachten. Maar ondanks dat houden we onze mond erover dicht en blijven we maar geld naar hen overmaken. Dat is eigenlijk alleen al een verhaal op zich. Je zou het gerust sabotage mogen noemen. Maar wie haalt het nou in zijn hoofd om tegelijkertijd afscheid te nemen van kernenergie en dan op hetzelfde moment te gaan vertellen “Neen, dat Russische gas willen we niet meer”. Vervolgens komt er iemand langs die die pijpleiding in de lucht laat springen en als dank voor bewezen diensten gaan we die persoon voorzien met wapens en geld.

Als we ons dan gaan afvragen wat “nalatigheid” in dit geval betekent, dan moeten we ons gaan afvragen of onze bestuurders al of niet naar eer en geweten hebben gehandeld.

Als we ervan uitgaan, dat er bepaalde partijen nalatig geweest zouden kunnen zijn op het gebied van sabotage, denkt u dat daar nog iemand ter verantwoording voor geroepen zou kunnen worden ?

Ik ben geen jurist, meneer Hopf. Het enige dat ik erover kan zeggen is eigenlijk algemeen bekend. In Duitsland is het zo geregeld, dat politici heel moeilijk te vervolgen zijn. Een vervolging is alleen mogelijk als het om zware verdenkingen gaat die dan ook nog bewezen moeten kunnen worden. Bijvoorbeeld omkoping of bedrog en dergelijke zaken. Dat is moeilijk te bewijzen. Ten eerste is er bijna geen advocaat generaal of officier van justitie te vinden, die zo een zaak op zich wil nemen en ten tweede leent de wetgeving er zich niet zo voor. De enigen die het een politicus lastig kan maken, dat zijn de kiezers.

En de meeste politici hebben nog steeds niet begrepen, wat dat inhoudt. De komende tijd zal dat duidelijker gaan worden. Dan gaan we naar de uitslagen kijken van Baden-Würtemberg en Rheinlandpfalz. Tweederde van de bevolking interesseert zich daarvoor. Inderdaad, de enige die de politicus ter verantwoording kan roepen is de kiezer. En vandaag of morgen zal zich dat gaan voordoen, maar voor hetzelfde geld duurt dat nog even.

Als we de laatste ontwikkelingen op het gebied van kernenergie in beschouwing nemen en we een geheel nieuwe centraler zouden gaan bouwen, dan wordt er gesproken over de Dual Fluid Reactoren en over die Micro-Modulaire Reactoren. Denkt u dat er mogelijkheden zich zullen voordoen voor deze nieuwste ontwikkelingen ?

Ja, er bestaat een enorme verwarring in de politiek over de recente nucleaire technieken.

Laten we maar met het leukste voorbeeld beginnen. Dat is de kernfusie, dat is het proces dat zich in de zon afspeelt. In de deelstaat Beieren zullen twee zogenaamde fusiereaktoren worden gebouwd. En kanselier Merz heeft aangekondigd dat in Duitsland de eerste fusiereaktor zal worden gebouwd. En deelstaat minister-president Markus Söder doet daar nog een schepje bovenop. In Beieren gaan we meteen 2 van die reactoren bouwen. Echter, die technologie zit nog in de ontwikkelingsfase. En die ontwikkeling gaat nog jaren duren, want de problemen die daar voorliggen, die zijn gigantisch. Het benodigde plasma moet op een zeer hoge temperatuur worden gebracht en vervolgens moet de warmteopwekker aan een stoomcyclus worden gekoppeld waarin een turbine een generator aandrijft. Dat is niet eenvoudig. Dat wordt met neutronen geregeld. Maar dat betekent dat er materialen moeten worden toegepast die bestand zijn tegen zowel hoge temperaturen en tegen het proces van kernsplijting waarbij met neutronen wordt geschoten.

Er wordt met een magneetveld gewerkt en het plasma zit min of meer opgesloten in dat magneetveld. In de huidige ontwikkeling vallen er 3 typen reactoren te onderscheiden, we spreken van drie generaties. Het eerste type, dat waren de werkpaarden, dat zijn de kerncentrales die we in Duitsland buiten bedrijf hebben gesteld. Dat waren de drukwaterreactoren, de grote reactoren, die de elektrische basislast voor hun rekening namen. Dat is een bewezen technologie, dat functioneert, het is veilig en het is goedkoop.

De tweede generatie, dat zijn de reactoren die steeds meer in de belangstelling komen te staan, de zogenaamde Small Modular Reactors, de SMR’s. Maar natuurlijk bestaan die al een hele tijd. Heeft u er wel eens bij stilgestaan hoe de voortstuwing van de grote vliegdekschepen plaats vindt ? De meesten hebben al lang geen dieselmotor meer. En zelfs het franse vliegdekschip Charles de Gaulle wordt aangedreven door 2 stuks reactoren van ieder 16 MW. Het bestaat gewoon. De Russen hebben enkele ijsbrekers voorzien van nucleaire voortstuwing. De Amerikanen hebben 127 projecten in ontwikkeling waarbij het Internationaal Atoomenergieagentschap is betrokken. Denk u maar aan de atoom-onderzeeërs, die hebben relatief kleine reactoren. En ik meen dat er een toenemende vraag naar microreactoren aan de gang is. De Parker Solar Probe was een raket die de zonnestraling zou gaan onderzoeken en die is al meer dan 7 jaar in bedrijf. daar wordt gebruik gemaakt van onder andere plutonium accu’s, en dat zijn microreactoren. De regeling ervan gebeurt met behulp van transistoren en het functioneert nog steeds.

Dat is een klein wonder, ook al gezien het fors benodigd vermogen. In de nabije toekomst zullen die kleine reactoren gebruikt gaan worden in de scheepvaart en in het leger.

Zulke dingen zijn in ontwikkeling en die hele nieuwe reactoren, de snelle reactoren met die vloeistoffen, die zijn technisch wel realiseerbaar, maar toch niet voldoende doorontwikkeld. De bedrijven die zich daarmee bezighouden, dat zijn de start-ups en die hebben veel geld nodig om hun proefinstallaties te kunnen bouwen.

De uitdaging waar we voor staan, is, dat je materiaal nodig hebt, dat langdurig bestand moet zijn tegen een temperatuur van rond de 1000 °C en een levensduur moet hebben van 40 jaar. Verder moet het bestand zijn tegen het schieten met neutronen en in constant contact zal staan met vloeibare zouten en of vloeibaar lood. En op dat gebied zullen we nog veel nieuwe kennis moeten opdoen. Ik verwacht niet dat dergelijke nieuwe reactoren spoedig in de praktijk beschikbaar zullen zijn, dat zal zeker nog 10 jaar duren.

Mhm, ik begrijp het. Meneer Haferburg, ik wilde uw mening vragen over de bezwaren tegen kernenergie zoals het vaak genoemde opslagprobleem van het kernafval.

N.B. GAU = Größten Anzunehmenden Unfalls – in het engels Maximum Credible Accident.

Het gevaar van een super-GAU bestond heel even in Japan, maar Japan bouwt vlijtig verder aan zijn kernenergieprogramma. Maar hoe zit het dan met de veiligheid van die kerncentrales die bij ons uit bedrijf zijn genomen ? In hoeverre hebben die mensen die zo’n “kernenergie NEE” sticker op hun auto hebben geplakt gelijk ? Wat is de actuele situatie op dat gebied ?

In de huidige energietransitie worden ons 3 sprookjes verteld. Die gekoesterd worden. Het eerste sprookje is het afvalverhaal. Dat zou miljoenen jaren radioactieve straling afgeven. Het tweede sprookje is dat kernenergie heel duur zou zijn en dat de bouwtijd van een kerncentrale nu eenmaal veel te lang zou zijn.

En het derde sprookje dat wordt verteld, is dat kernenergie zo gevaarlijk zou zijn. Maar hoe zit dat eigenlijk met dat gevaar ? Als je kijkt naar hoeveel kernreactoren er zijn en hoeveel bedrijfsuren die bij elkaar hebben gemaakt, dan praten we over duizenden reactorjaren.

En er wordt verteld dat we al twee Maximal Credible Events (MCA) hebben meegemaakt, en die gebeurtenissen worden door de groenen als gigantische rampen gepresenteerd.

Echter die ongelukken voldoen niet eens aan de definitie van een MCA.

De Tsjernobyl reactor, type RBMK, was aanvankelijk bedoeld om plutonium te gaan produceren voor de kernwapenindustrie. Het was dus in principe een militaire installatie en niet gebouwd als civiel object. Maar toen er echter meer dan genoeg plutonium was geproduceerd heeft men Tsjernobyl omgebouwd om energie te gaan produceren. Want dat kunnen deze reactoren ook. Er zijn nog 7 van dit type reactoren in bedrijf en die staan allemaal in Rusland. (Tsjernobyl staat in het huidige Oekraïne). Echter, de gebruikelijke veiligheidsvoorzieningen die we kennen van de civiele kerncentrales, die waren lang niet allemaal aanwezig bij deze militaire installatie. Er was geen containment toegepast, er waren onvoldoende veiligheidsvoorzieningen, er was onvoldoende diversificatie, geen redundantie. Het was eenvoudigweg een slechte constructie en dat vormde een groot probleem. Fukushima in Japan was een heel ander verhaal. Fukushima was het resultaat van een ramp van bijbelse omvang. De aardkorst is voor de Japanse kust opengespleten en heeft daar een 150 meter breed gat in de zeebodem geslagen. De tsunami ontstond toen de ene aardplaat onder de andere schoof. Er kwam een enorme hoeveelheid energie vrij, veel groter dan de atoombom die op Hiroshima is gegooid. De ontstane vloedgolf was aanvankelijk 40 meter hoog met een breedte van 2000 km. En die vloedgolf kwam terecht op de kerncentrale van Fukushima. En wat was het gevolg ?

Er werd geen hogere radioactieve straling gemeten. De veiligheid is niet in het geding geweest. De reactoren deden gewoon hun werk en zijn niet beschadigd. Zelfs in oorlogsgebieden zien we dat de reactoren vaak nog gewoon in bedrijf zijn.

Neem nu de straat van Hormus. Daar dichtbij liggen de kerncentrales van de Emiraten. Die bestaan uit verschillende eenheden. Ik weet niet precies of die in bedrijf zijn of niet, maar ik neem maar aan dat die allemaal in bedrijf zullen zijn. En in het zuiden van Oekraine ligt de kerncentrale Saporischschja. Ik meen dat die centrale grotendeels uit bedrijf genomen is, en dat de installaties inmiddels afgekoeld zijn en dat maakt het een stuk veiliger.

Maar die kerncentrale is ook tijdens oorlogshandelingen gewoon in bedrijf geweest. Over het algemeen zijn kerncentrales de meest veilige energieopwekkers die er bestaan.

En dan moeten we het nog hebben over de eeuwig terugkerende discussie over het kernafval. Mag ik u misschien daarover een vraag stellen ?

Veronderstel dat u met uw gezin een leven lang elektriciteit uit een kerncentrale zou ontvangen, hoeveel radioactief kernafval levert dat dan op ? Vergelijkt u dat eens met het huisvuil afval van uw gezin; elke week soms vuilniszakken vol.

Ik schat 10 kilogram. Neen, het is een theelepel. Wat nou ? Een theelepel ? Ja, een theelepel. Kernenergie is zò een geconcentreerde energievorm. De totale hoeveelheid kernafval van alle Duitse kerncentrales tezamen over al hun bedrijfsjaren past in een olympisch zwembad. Dat betekent dat al dat kernafval dat we een definitieve opslagplaats moeten geven, dat de hoeveelheid daarvan verwaarloosbaar klein is. Dat is bijzonder weinig. En bovendien vindt ik de Duitse oplossing de beste, want in die opgeslagen brandstofelementen, daar zit nog 95% van de oorspronkelijke energie in. Echter, in de kernenergie werkpaarden, de grote reactoren, kan je alleen Uranium 235 verbranden. En die brandstofelemeneten zijn 4% verrijkt.

En Uranium 238 blijft dan nog voor 96% in de opgebruikte brandstofstaven aanwezig. En in die nieuwe, kleine, reactoren kan je dergelijke gebruikte brandstofstaven opnieuw splijten en daarmee kan je dan weer elektriciteit opwekken. Dus dat oude kernafval moeten we niet weg geven en ook niet opruimen, want als we dat weer toegangbaar maken en gaan gebruiken in de nieuwere reactoren, dan hebben we voor 300 jaar elektriciteit uit het oude kernafval.

Dat klinkt fascinerend als ons het lukt om dat allemaal te kunnen recyclen. Dat is een forse onthulling wat u daar vertelt. Nu wilde ik u nog een tamelijk persoonlijke vraag stellen. We hebben het erover gehad dat u de hele wereld heeft over gereisd om kerncentrales te inspecteren. U heeft praktisch alles op dat gebied gezien wat er te zien is.

Wat was voor u het meest spectaculaire wat u heeft meegemaakt ?

Dat is een vraag die ik bijna niet kan beantwoorden. Ik voelde me bevoorrecht dat ik een werk mocht doen dat mij in staat stelde zoveel kerncentrales van binnenin te mogen zien.

Een bijzonder geval was een kerncentrale in Karachi (in Pakistan). Die was voorzien van een oude reactor met een vermogen van 70 MW. Maar het was een tamelijk kleine reactor en die kon niet vol worden belast, men ging niet hoger dan 50 MW, omdat er niet genoeg brandstof ter beschikking stond. Men had daar het proliferatieverdrag niet ondertekend en als gevolg daarvan kwam het land op een sanctielijst en daar waren 4.000 man personeel in dienst voor die 50 MW. Via een aantal deuren kon je de machinehal betreden. Maar daar mocht je zo een deur niet zelf bedienen. Er was altijd iemand die voor jou de deur opende en dicht deed. En de centrale, was geenszins vergelijkbaar met een Duitse centrale, en dan druk ik me nog voorzichtig uit. En toch was het goed dat zij over een dergelijke centrale konden beschikken. De armoede en elende eromheen was niet om aan te zien. Maar goedkope energie is de voorwaarde voor welvaart.

De beste kerncentrale van de wereld. Die staat hier niet ver vandaan. Dat was ISAR 2 en een identieke versie daarvan die stond in Niedersachsen in de stad Lingen in de gemeente Emsland. Maar ook de kerncentrale in Philipsburg (in Baden-Würtemberg) was prima.

Maar mijn persoonlijke voorkeur gaat uit naar ISAR 2, omdat die centrale zo fantastisch mooi in zijn omgeving is ingebed en bijzonder goed onderhouden is.

De installaties daar waren beter dan nieuw. Het personeel was er voortreffelijk en deze kerncentrale wordt nu ontmanteld en in mootjes gehakt. Ik heb er werkelijk alles aan gedaan om deze centrale te kunnen behouden. Ik heb gesprekken gevoerd met de vestigingsleider.

Ik had willen voorkomen dat het personeel zelf zou gaan meewerken aan de vernietiging van deze centrale. Maar helaas was er geen kruid tegen gewassen.

Zeer noemenswaard is de kerncentrale in Olkiluoto in Finland. De eenheid Olkiluoto 3 aldaar is van het type European Pressurized Reactor (EPR). Dat is het modernste van het modernste. Dat is het ruimteschip Enterprise op aarde.

En stond die centrale in Rotterdam ? Neen in Olkiluoto, Finland. Blijkbaar hebben we elkaar verkeerd begrepen. Aha, in Finland. Interessant is dat. Neem me niet kwalijk, dat ik het verkeerd begreep. Geen probleem.

Ja dat is werkelijk spannend en fascinerend. Als u deze video kijkt, voel u dan vrij om er commentaar op te geven. En ik vond het fantastisch om u hier als gast te hebben ontvangen. U die zo ontzaglijk veel ervaring in de kernenergie hebt, met uw 120 inspecties in kerncentrales over de hele wereld. Meneer Haferburg, het was me een genoegen. Ik dank u hartelijk voor uw inbreng.


Het genoegen is wederzijds. Tenslotte heb ik bij u de gelegenheid om iets positiefs te kunnen zeggen over kernenergie. Het zal nog enige tijd duren voordat de kernenergie in Duitsland zal terugkeren. We gaan het wel zien.

Des te meer we de berg afgaan, des te sneller zullen we tot het besef komen, dat wij zelf verantwoordelijk waren voor de fouten die onze bestuurders hebben gemaakt. Want uiteindelijk hebben we die bestuurders zelf gekozen. Ik dank u voor uw aandacht.

***

,