Door Ap Cloosterman.

Definities

Ster: Een enorme bol van heet gas die zelf licht en warmte uitstraalt door kernfusie. Voorbeeld: de Zon.

Planeet: Een groot hemellichaam dat om een ster draait, voldoende massa heeft om vrijwel rond te zijn en zijn baan grotendeels heeft vrijgemaakt van andere objecten. Voorbeeld: de Aarde.

Maan: Een natuurlijk hemellichaam dat om een planeet draait. Voorbeeld: de Maan draait om de Aarde.

Planetoïde: Een oudere benaming voor een kleine planeet. Tegenwoordig wordt deze term meestal gebruikt als synoniem voor een Asteroïde.

Asteroïde: Een rotsachtig hemellichaam dat om de Zon draait, meestal kleiner dan een planeet. De meeste asteroïden bevinden zich in de planetoïdengordel tussen Mars en Jupiter.

Meteoroïde: Een klein stuk steen of metaal dat door de ruimte beweegt  Het is kleiner dan een asteroïde. Zodra een meteoroïde de atmosfeer binnendringt, ontstaat een meteoor. Als een deel de grond bereikt, heet dat een meteoriet.

Meteoor: Het lichtverschijnsel dat ontstaat wanneer een kleine ruimtesteen de dampkring binnendringt en door wrijving opgloeit. Dit wordt ook wel een vallende ster genoemd.

Meteoriet: Het deel van een meteoroïde dat de reis door de atmosfeer overleeft en op het aardoppervlak terechtkomt.

Voorwoord

Nu zijn dit Mars en de Maan, maar wellicht zullen er in de toekomst nog meer “gastverblijven” in aanmerking komen. De mogelijkheden en onmogelijkheden op de planeet Mars zijn reeds in een vorig artikel “Wordt Mars ooit een bewoonbare planeet” beschreven.

In dit artikel gaat over de mogelijkheden en eigenschappen die de Maan ons voor een langer verblijf kan verschaffen.

Ook een aantal wetenschappelijke issues zullen niet ontbreken.

De Nederlandse naam Maan is zeer oud en stamt uit het oer-Germaans. Oudnoors: máni (de naam van de maangod in de Noordse mythologie). In veel niet-Germaanse talen: Latijn: Luna; Grieks: Selene (waar de naam Selene vandaan komt). Frans: Lune; Spaans: Luna; Italiaans: Luna

Selene is in de Griekse mythologie de Godin van de Maan. Zij is de dochter van Theia. Zie figuur 1.

Figuur 1.

Het ontstaan van de Maan

Ongeveer 4 miljard jaar geleden is er een enorme planeetinslag op Aarde geweest. De Aarde, die toen 4,5 miljard jaar bestond, is geschampt door de planeet Theia. Zie figuur 2.

Figuur 2. De inslag van de planeet Theia.

De Aarde is door deze aanvaring niet vernietigd, maar er is wel een enorm stuk van de buitenste mantel de ruimte in geslingerd tezamen met brokstukken van beide planeten. Al dit naar buiten geslingerde materiaal klonterde uiteindelijk weer samen en vormde de Maan.

Het samenklonteren veroorzaakte een enorme naar binnen gerichte druk, waardoor de Maan gloeiend heet werd en smolt. Na 200 miljoen jaar was de Maan zover afgekoeld dat de buitenlaag vast werd. De kern bleef nog lange tijd vloeibaar en af en toe brak dit vloeibare magma naar buiten waar het na afkoelen platte vlaktes vormden. In het verleden heeft men deze vlaktes voor zeeën of oceanen aangezien. In de loop der tijd is de Maan bekogeld met meteorieten. Bij gebrek aan een dampkring konden deze meteorieten ongestoord het maanoppervlak bereiken en sloegen daar enorme gaten in het maanoppervlak. Een continu inslaan van meteorieten heeft maanrotsen tot stof gemaakt. De maanbodem is bezaaid met inslagkraters.

Figuur 3, Inslagkraters.

NASA ontdekte recent (september 2026) een grote, nieuwe krater op de Maan genaamd de McGetchin-krater (zie figuur 4), ontstaan door de inslag van een komeet of asteroïde ter grootte van een flatgebouw. Afmetingen: De krater is 222 meter breed en 43 meter diep. Een inslag van deze omvang komt volgens modellen maar eens in de ongeveer 132 jaar voor.

Figuur 4, McGetchin-krater.

Invloed van de Aarde en de Maan op elkaar

Een rondje van de Maan om de Aarde duurt 27 dagen en 7 uren. Een kant van de Maan is, tijdens haar rondje, altijd door de sterke aardse zwaartekracht naar de Aarde toegekeerd. Deze kant van de Maan is voor ons zichtbaar. De andere kant van de Maan (voor ons de achterkant) is meestal van ons afgekeerd en dus voor ons onzichtbaar.

Toch is vanuit de Aarde iets meer dan de helft van de Maan zichtbaar, omdat de Maan licht schommelt (libreert): het bekende nee knikken van de Maan. Het is dus de zwaartekracht (aantrekkingskracht) van de Aarde die de Maan dwingt om tijdens haar rondje om de Aarde haar voorkant naar de Aarde gericht te houden. En dat betekent meedraaien van de Maan! Zie figuur 5.

Figuur 5.                   Aardschijn

Hoe werkt aardschijn?

Zonlicht schijnt op de Aarde en haar wolken. De Aarde werkt als een grote spiegel en weerkaatst het licht de ruimte in. Dit aardlicht schijnt op de donkere kant van de Maan. Hierdoor licht het onverlichte deel van de Maan zwak op vanaf de Aarde gezien. Dit verschijnsel wordt ook wel asgrauw genoemd. Zie figuur 6.

Figuur 6.

De zwaartekracht die de Aarde moet opbrengen kost energie. Hier krijgen we te maken met de Algemene Relativiteitstheorie van Albert Einstein (1915): Er is een relatie tussen energie en massa E = m x c^2

c = lichtsnelheid = c onstant: verandert niet!; E =energie en m=massa.

Het komt er dus op neer dat als er energie wordt geleverd (E wordt kleiner) dat de massa afneemt en dat betekent een vermindering van de aardse zwaartekracht en daar maakt de Maan gebruik van door de benen te nemen: 3,82 cm per jaar. De draaiing van de Aarde neemt heel geleidelijk af door verschillende natuurlijke processen.

De belangrijkste oorzaak is getijdenwrijving.

De zwaartekracht van de Maan (en in mindere mate de Zon) veroorzaakt eb en vloed. Omdat de Aarde sneller draait dan de Maan om de Aarde beweegt, lopen de getijden iets voor op de positie van de Maan. Hierdoor ontstaat een schuring/wrijving tussen de oceanen en de aardkorst. Deze wrijving remt de rotatie van de Aarde, zij het heel langzaam, af. Daardoor wordt een dag steeds iets langer. 2,5 miljard jaar geleden duurde een dag bijna 16,9 uur.

De Aarde is langzamer gaan ronddraaien waardoor een dag nu 24 uur duurt. In figuur 7 zijn zowel verwijdering van de Maan als het langer worden van dagen zichtbaar gemaakt.

Figuur 7. De afstand Aarde – Maan wordt steeds groter; een etmaal duurt langer.

Eigenschappen en bijzonderheden van de Maan

De afstand Aarde – Maan is 384.000 km. De Maan heeft 2,5 miljard jaar na haar ontstaan ruim 60.000 km dichter bij de Aarde gestaan dan tegenwoordig. De getijden (eb en vloed) hadden in die tijd dan ook veel meer impact! De diameter van de Maan is ongeveer 3500 km.

De diameter van de Aarde is 12.756 km. De Maan beweegt zich met een snelheid van 3600 km/uur rondom de Aarde.

Dampkring atmosfeer van de Maan

De Maan heeft geen dampkring en dat betekent dat er grote temperatuurverschillen zijn tussen dag en nacht. Een maandag en een maannacht (maanetmaal) duren overigens 48 uur, dus tweemaal zo lang als op Aarde. Het temperatuurverschil tussen dag en nacht is resp. +100° C en -160°C. Geen dampkring betekent dat de hemel zwart is. Op Aarde is er in de schaduw nog licht en men kan voorwerpen daarom waarnemen. Dit komt omdat de dampkring het licht verstrooid en er dus op schaduwplekken nog licht komt. De Maan heeft geen dampkring en dat betekent dat het in de schaduw pikdonker is. Zie figuur 8. Geluid is op de Maan niet waarneembaar: er is geen atmosfeer, die de geluidsgolven dragen.

Figuur 8.

De Maan heeft een “luchtje”. Astronauten van de Apollo maanlandingen (1969 – 1972) hebben bij terugkeer in hun ruimtecapsule vastgesteld, dat maanstof naar buskruit riekt.

De mens op de Maan

President John F. Kennedy maakte op 25 mei 1961 zijn wens kenbaar om binnen afzienbare tijd mensen op de Maan te laten landen:

“Ik geloof dat deze natie zich moet verplichten om het doel te bereiken om, voordat dit decennium voorbij is, een mens op de Maan te laten landen en hem veilig terug te brengen naar de Aarde.”

De Apollo-11-missie bracht op 20 juli 1969 als eerste mensen naar de Maan. Dit vond plaats met de ruimtevaartuigen Columbia (commandomodule) en maanlander Eagle.

John F. Kennedy

De bemanning bestond uit Neil Armstrong (gezagvoerder), Buzz Aldrin (piloot maanlander) en Michael Collins (piloot commandomodule).

Armstrong en Aldrin daalden af in Maanlander Eagle, terwijl Collins achterbleef in de baan om de maan in de Columbia.

De astronauten verbleven circa 21 uur op het maanoppervlak en verzamelden 21,32 kilo aan maanstenen.

Op 24 juli 1969 plonsde de capsule veilig in de Stille Oceaan, waarna het schip en de bemanning werden opgepikt door de USS Hornet.

POLYGOON: Zo versloeg de NOS de maanlanding in 1969

 

Water op de Maan

Grote hoeveelheden waterijs bevinden zich in de permanent beschaduwde kraters bij de noord- en zuidpool van de Maan. Omdat daar nooit zonlicht komt, blijven de temperaturen extreem laag, waardoor het ijs miljarden jaren kan overleven (temperatuur tussen -163⁰ en -250⁰C)

Water op de Maan kan een goudmijn voor de astronauten zijn als ze kans zien om dit ijs te smelten! Ze zouden ijs kunnen winnen voor drinkwater of zelfs om raketbrandstof te produceren door elektrolyse en er dus waterstof en zuurstof wordt geproduceerd.

Inslagen van meteorieten

Inslagen op de Maan komen op de achterkant meer voor dan op de voorkant. Op de Maan is er geen atmosfeer die een meteoriet afremt en waarin het verbrandt.

Dit stuk gesteente komt dus met een enorme vaart op de Maan af en kan dus een groot gevaar zijn voor zowel het onderkomen van de astronauten alsook voor de astronauten zelf.

Astronauten die langere tijd op de Maan verblijven zullen een veilig onderkomen moeten hebben waar ook lucht (20% zuurstof en 80% stikstof) aanwezig is. Zuurstof kan door elektrolyse van water gewonnen worden. Over de productie van stikstof is nog weinig bekend!

Het onderkomen moet luchtdicht zijn, want anders vindt er luchtlekkage plaats: buiten heerst vacuum. Bovendien moet het onderkomen “inslag” veilig zijn!

Magnetisch veld van de Maan

De Maan heeft geen vloeibare ijzerkern die ronddraait zoals op de Aarde. Er is dus geen magnetische noord- of zuidpool. De Maan heeft wel een kleine ijzeren kern. De kern is echter te klein om een magnetisch veld op te wekken. Dat betekent dat een kompas op de Maan niet werkt. Het magnetisch veld van de Aarde vormt een bescherming tegen de gevaarlijke kosmische straling. Op de Maan is deze bescherming er niet!

Zwaartekracht

  • Zwaartekracht op de Maan is 1/6 van die van de Aarde. De lage zwaartekracht op de Maan veroorzaakt bij de mens problemen.
  • afname van spierkracht;
  • botontkalking;
  • veranderingen in de bloedsomloop;
  • moeilijkheden bij het hanteren van zware voorwerpen;
  • gezondheidsproblemen bij langdurig verblijf;
  • problemen met lopen en evenwicht;
  • vochtophoping in het hoofd.

Energiebronnen op de Maan

  • De Maan heeft geen atmosfeer of wolkendek, dus is het plaatsen van zonnepanelen ideaal: Grondstoffen voor aanmaak van panelen (silicium en aluminium) zijn voorradig; Opgewekte elektriciteit kan naar de Aarde worden door gestraald.
  • Helium 3, Prof. Dr. Jack Schmitt bracht in 1972 met de Apollo-17 Maangrond (108 kg) mee terug. Onderzoek van Maangrond heeft het volgende opgeleverd: Maangrond bevat Helium en wel He-3.

Op Aarde komt ook Helium voor, maar dit is He-4. Kernfusie met eli m-³ Het is een veelbelovende, maar technisch zeer uitdagende vorm van kernfusie. Het belangrijkste is dat deze reactie veel minder neutronen produceert dan de huidige fusieconcepten, waardoor de reactor minder radioactief wordt en materialen minder snel beschadigen.

De fusie vindt plaats met Deuterium. Deuterium (²H) is een zware vorm van waterstof en komt relatief veel voor in zeewater. Zie figuur 9.

De kernfusie reactie: Deuterium + Heli m- → Heli m-4 + Proton + MeV energie Protonen kunnen direct worden omgezet in elektriciteit, zonder eerst stoom en turbines te gebruiken.

Figuur 9.

De geoloog en astronaut Jack Schmitt heeft de volgende uitspraken gedaan:
• Maangrond bevat He-3, dat door opwarmen van de grond (700°C) vrijkomt;
• Met 5 vluchten per jaar kun je de hele wereld een jaar lang van energie voorzien;
• Een enkele reis duurt 2 dagen;
• Kosten: 5 miljard dollar aan transport; Opbrengst: 300 miljard dollar aan energie.

Waarom wordt het nog niet toegepast?

De maan bevat naar schatting honderd duizenden tot mogelijk ruim een miljoen ton helium-3, maar de concentratie is zeer laag. Om bruikbare hoeveelheden te winnen zou enorme hoeveelheden regoliet moeten worden afgegraven en verhit, wat technisch en economisch een grote uitdaging is. [Regoliet is de laag los, vaak verweerd materiaal dat aan het oppervlak van een planeet, maan of asteroïde ligt]

De grootste uitdaging is de temperatuur voor kernfusie. Ter vergelijking:

● Deuterium-Tritium-fusie: ongeveer 100-150 miljoen ⁰C. (ITER in Cadarache Frankrijk);
● Deuterium-Helium-3-fusie: ongeveer 400-700 miljoen °C.

Er zijn meerdere obstakels:

1.Plasma’s van honderden miljoenen graden langdurig beheersen.
2.Een reactor ontwikkelen die voldoende energie produceert om meer energie op te leveren dan hij verbruikt.
3.Materialen ontwikkelen die zulke extreme omstandigheden aankunnen.

De Zon is de enige producent van Helium-3. Zie figuur 10.

Figuur 10.

Met een uitbarsting van de Zon, een Protuberans, wordt o.a. het He-3 de ruimte in gespoten: Zie figuur 11.

Figuur 11.

Het aanzien van de Maan vanaf de Aarde

Grootte van de Maan

Merkwaardig is dat een opkomende volle Maan (de Maan aan de horizon) veel groter lijkt dan een volle Maan die hoog aan de hemel staat. De Maan draait niet als een keurige cirkel om de Aarde, maar draait in een ellips om de Aarde. Dat betekent dat de Maan zich op verschillende afstanden van de Aarde kan bevinden en daarmee dus in grootte kan verschillen. De grootste afstand van Aarde – Maan is 405.500 km en de kleinste afstand is 363.345 km.

Uit foto’s die gemaakt zijn op dezelfde schaal is enig verschil in grootte te verklaren, maar zeker niet het verschil zoals de mens dat waarneemt. Door de wetenschap wordt het verschil in grootte waarneming (dus grootte aan de horizon en grootte hoog aan de hemel) afgedaan als een illusie: Het hemelgewelf boven ons is een halve cirkel. Het vreemde is, dat als we naar boven kijken het lijkt alsof de top van het hemelgewelf dichterbij is dan de horizon, terwijl deze afstanden gelijk moeten zijn We zien het hemelgewelf dus als een afgeplatte cirkel.

Dat betekent dat we de illusie hebben dat de Maan aan de horizon verder weg staat dan de Maan aan de hemel. We krijgen dan te maken met de zogenaamde “Ponzo Illusie”. Dit betekent dat voorwerpen van gelijke grootte op een kortere afstand kleiner lijken dan hetzelfde voorwerp op een grotere afstand.

Ponzo Illusie

 

Twee schuine spoorlijnen die naar elkaar toe lopen. Tussen deze sporen worden twee horizontale lijnstukken, met dezelfde lengte, geplaatst.

Schijngestalten van de Maan

De schijngestalte van de Maan (maanfase) is de vorm van het verlichte deel van de Maan zoals wij dat vanaf Aarde zien. Deze cyclus duurt gemiddeld 29,5 dagen en verloopt in vier hoofdfasen: Zie figuur 12.

Nieuwe maan (onverlicht), eerste kwartier (rechterhelft verlicht), volle maan (volledig verlicht) en laatste kwartier (linkerhelft verlicht).

Schijngestalten

Figuur 12.

Maansverduistering

Als de Aarde zich tussen de Zon en de Maan door beweegt is er sprake van een maansverduistering. Zie figuur 13. Er valt dus geen licht rechtstreeks van de Zon op de Maan. Merkwaardig is dat bij een maansverduistering de Maan toch zichtbaar blijft en zelfs rood kleurt: bloedmaan.

De reden hiervan is als volgt: Het licht van de Zon passeert wel de aardatmosfeer. Het zonlicht is een mengsel van alle kleuren van de regenboog, dus van blauw naar rood. Alle lichtkleuren worden door de atmosfeer gebroken. Het merkwaardige is nu, dat de breking van het rode licht zodanig is dat het rode licht precies op de Maan valt.

Figuur 13. Maansverduistering


Tot slot

De Maan is niet de plaats waar de mens onder goede leefbare omstandigheden kan verblijven. Bovendien moet materiaal en voedsel vanuit de Aarde aangevoerd worden. Bij het uitbreken van een wereldoorlog komt deze levering in gevaar.

We moeten er dus voor zorgen dat de Aarde bewoonbaar blijft. De Aarde is ons thuis — vandaag morgen en voor altijd; laten we haar koesteren en beschermen en doorgeven aan wie na ons komt.

De werkzaamheden, die op de Maan nodig zijn voor mogelijke energiewinning, zullen door robots moeten worden gedaan.

***