In een oorlog sneuvelt de waarheid als eerste

Datum:
  • woensdag 2 maart 2022
  • in
  • Categorie: , , , ,
  •  

    Blijf kritisch nadenken over gepresenteerde feiten



    In tijden van oorlog is niets zo belangrijk als de feiten. De waarheid. Helaas is dat nu juist het eerste dat de deur uitgaat in zulke tijden: propaganda is waar het over het algemeen om draait. Beeldvorming. En beide zijden maken zich er doorgaans schuldig aan. Het probleem is alleen dat na een tijdje, en in ons tijdperk – dankzij onze razendsnelle massacommunicatie – al vrij snel, de feiten niet meer van de leugens te onderscheiden zijn, schrijft Ines van Bokhoven

    Toen in 2012, op wonderbaarlijke wijze, het skelet van de beroemde Engelse koning Richard III werd teruggevonden onder een parkeerplaats, kon er een oud mysterie eindelijk worden opgehelderd: had de koning nou echt een bochel, of was dat smerige propaganda van zijn vijanden? Geschiedenis wordt immers geschreven door de winnaars, en elke oorlog kent ladingen leugens die voor het gemak achteraf vaak in stand worden gehouden. En lichamelijke afwijkingen golden in de tijd van deze koning als een straf van God – dus dat paste bij het propagandistische beeld van een ‘slechte koning’. Kijk dan: zelfs God moest ‘m niet.

    De opgraving van het skelet bracht een einde aan die discussie: Richard III leed aan een verschrikkelijke vorm van scoliose, en zijn rug was zo verwrongen dat het bijna een perfecte S was. Dit was dan eindelijk hard en tastbaar bewijs dat het verhaal van de gebochelde koning in elk geval niet ‘nepnieuws’ was, zoals lang werd vermoed. Over Gods oordeel zegt het uiteindelijk weinig. Maar het is letterlijk eeuwenlang een punt van twijfel geweest. Een raadsel onder historici.

     

    Twijfel

    Nu de oorlog tussen OekraĆÆne en Rusland is losgebarsten, komt het nieuws zo’n beetje per seconde binnen. Het komt in de vorm van foto’s, filmpjes, verslagen, interviews en ga zo maar door. De twijfel die acuut dient te rijzen is de vraag over de authenticiteit van al dat materiaal, en zeker het beeldmateriaal – en dat blijkt nu al, voor de eerste oorlogsweek om is, fout te gaan. De snelheid alleen al van de berichten, maar ook het gebrek aan controle op al dat nieuws, is gevaarlijk. Het vertroebelt de feiten – die we juist nu hard nodig hebben.

     

    Wat is waarheid?

    Er zou een Russische tank bruut over een personenauto zijn gereden; de bestuurder zat er nog in en had het, wonder boven wonder, weten te overleven. Maar direct kwam de kritiek: het zou hier om een OekraĆÆens pantservoertuig gaan dat een tikkie uit de bocht was gevlogen. Nou kan ik nog geen Opel van een Ford onderscheiden, en al helemaal geen tank van een pantservoertuig, laat staan van welk leger ze zijn. En ik denk dat dat voor velen van ons geldt. Leken als u en ik moeten het er maar mee doen, met al die tegenstrijdigheid. Wat is nu de waarheid?

    En wat te denken van Bernie Gores, de journalist die, volgens velen op de sociale media, zoveel pech had dat-ie twee keer doodging? Hij zou voor CNN werken en zijn foto komt voor op twee afzonderlijke berichten over twee incidenten die niets met elkaar te maken hebben. Probleem is alleen dat het van accounts afkomstig is die niet van CNN zijn, het zijn ‘nepperds’, en van dat hele bericht is waarschijnlijk niets waar: Bernie Gores de CNN-journalist bestaat niet eens.

     

    Filmpje

    Dan was er een indrukwekkend filmpje van de aanval op een gebouw in OekraĆÆne: in de duisternis zag je de vuurzee waarmee het omgeven werd na de klap. Alleen blijkt dat dan weer een incident in China te zijn geweest, in 2015. Voorbeelden te over: als je je gaat verdiepen in de verslaggeving over deze oorlog kom je al snel terecht in vragen over wat de waarheid is. Spaanse media gebruikten beelden van nota bene een computergame om te suggereren dat er vreselijk geschoten werd in OekraĆÆne.

    Er verschenen voorpagina’s in Britse kranten met daarop foto’s van een bebloede mevrouw met een verwoest gebouw op de achtergrond, als bewijs van Poetins brute aanval op burgerdoelen in OekraĆÆne. Onmiddellijk barstte het los op de sociale media: die foto was uit 2018 en genomen na een gasexplosie in een gebouw in Rusland.

     

    Achterdocht

    Nu heb ik beide foto’s bekeken en dan vooral de gebouwen zelf: ze lijken niet op elkaar, zijn niet eens even hoog. Ik geloof niet dat het hier om hetzelfde incident gaat. Maar de achterdocht is ontstaan, de leugen gaat rond en die gaat niet zomaar weer weg. Daarnaast krijgt niet iedereen de ontkrachting van dergelijke nieuwe mythes mee en blijven velen dus heilig geloven in de eigen versie van de waarheid. En het ergste is dat niemand meer precies weet wat nu waar is en wat niet. Wat wel helder naar voren komt is de boodschap: we moeten koste wat kost van bepaalde dingen overtuigd worden.

     

    Propaganda

    Propaganda vult een groot deel van het nieuws dat we krijgen, zowel in wat we te lezen krijgen als wat we niet te lezen krijgen. De selectie die een nieuwsmedium voor ons maakt is vaak al ergerlijk genoeg in z’n bevooroordeeldheid, al is het idee dat je de keuze hebt welk medium je kiest voor je nieuws. Collega Maaike van Charante beargumenteerde onlangs op OpinieZ dat de keuze beperkt is en de media, alle media, vooral een zwart-wit beeld laten zien, dus het is goed oppassen geblazen met wat je leest en waar je naar kijkt. Haar oproep zelf na te blijven denken is dan ook een belangrijke.

    Want zeker als een samenleving een duidelijk omlijnde vijand kan aanwijzen, zoals we nu met Poetin kunnen doen, is het sentiment dat we daarbij voelen iets wat ons snel doet neigen alles te geloven dat bij ons beeld past, en vice versa. Net als in het geval van de bochel van Richard III weten de meesten van ons de harde, naakte waarheid niet, en betrouwbaar bewijs ontbreekt ook vaak, maar de emoties lopen desondanks, of misschien wel juist daardoor, vaak hoog op.

     

    Uiteengevallen

    De covidcrisis toonde ons hoe snel een samenleving uiteen kan vallen in groepen die vol van achterdocht naar elkaar kijken, en het wantrouwen ten opzichte van de gevestigde media is groot geworden in de afgelopen twee jaar. We zijn nogal geneigd niets meer te geloven van wat men ons wil vertellen. Niet onterecht: onze media zitten er vaak naast, en hebben de afgelopen twee jaar laten zien liever aan propaganda te doen dan aan waarheidsvinding. Zeker in oorlogstijden is dat niks nieuws, maar eerder de regel.

    Het is alleen zo gevaarlijk, het creƫert wanbegrip en haat, het vermoordt elke vorm van nuance, en het spoort mensen aan vooral hun onderbuik in te zetten als het gaat om hun oordeel over wat er gaande is, en niet hun ratio. Het maakt de zaken erger. En het lastige is dat je dat soort leugens, als ze eenmaal wortel hebben geschoten, kunt ontkrachten tot je blauw ziet: het dringt niet meer door.

     

    Bevooroordeeld

    Maar daarmee is nog niet gezegd dat het nieuws dat de sociale media aanbieden betrouwbaarder is, of alles wat de gevestigde media ons vertellen een leugen is. Het nieuws op sociale media is vaak even bevooroordeeld en propagandistisch van aard als het nieuws bij de grote, professionele media, en daarnaast ook nog eens volkomen ongecontroleerd. Het is haast nog onbetrouwbaarder dan dat van de MSM, in mijn opinie, en vraagt er altijd om nog eens extra gecontroleerd te worden. We trappen allemaal regelmatig in allerlei nepnieuws. Zelfs jounalisten – al zijn die dan weer vaak zo verstandig te rectificeren of te verwijderen.

    En vooral als het aansluit bij onze mening, of hoe we graag zouden zien dat de feiten liggen, geloven we maar wat graag. Ik herinner u aan de reuring rond het onderzoek naar de verrader van Anne Frank en haar familie in het Achterhuis, een paar maanden geleden; zonder enig spoortje van werkelijk bewijs werd een persoon aangewezen en als er niet fel gereageerd zou zijn op dit rommelige onderzoek, was er een goeie kans dat de arme notaris in kwestie voorgoed de geschiedenis in zou zijn gegaan als ‘de man die Anne Frank verraadde’. Een vorm van smaad waartegen vrijwel geen verweer mogelijk is.

    Opnieuw maak ik onze gevestigde media het verwijt hun werk niet goed te doen. Want voor de zoveelste keer geven ze de voorkeur aan het narratief, en komen de feiten op de tweede plaats. Alweer worden we door de professionals een bepaalde hoek in gemanoeuvreerd met onze meningen. Maar evengoed leg ik een verwijt bij de mensen op sociale media, die van ons wantrouwen misbruik maken door ons alternatieve waarheden aan te bieden die vaak net zo hard gelogen zijn.

     

    Denk kritisch na

    Wat is waar? U mag het zeggen. Dit is het probleem waar alle historici mee worstelen, en in de geschiedenis die nu geschreven wordt is het, dankzij het massacommunicatietijdperk, al direct waar te nemen. Geschiedschrijving is als een rechtszaak waarin een situatie moet worden gereconstrueerd aan de hand van het achtergelaten bewijs, en het ziet er naar uit dat ook dit een hoofdstuk gaat worden dat moeilijk te ontrafelen valt.

    En net als vaak gebeurt in een rechtszaak is er in dit geval een jury: dat bent u zelf. Het is aan u om te beslissen wat u wel of niet wilt geloven, en waarom. Welk bewijs u overtuigend vindt. En daarbij is het vaak beter nieuws dat niet te checken valt te laten voor wat het is, voordat misverstand of zelfs leugen nummer zoveel nog verder de wereld in geholpen wordt.

    Ik schaar mij achter Maaike: denk na bij wat u leest. Denk goed en kritisch na.


    Ines van Bokhoven




    0 reacties :

    Een reactie posten